Hər bir valideyn övladının sağlam və uğurlu böyüməsini arzulayır. Lakin bəzən uşağın inkişafı yaşıdlarından fərqli sürətlə gedə bilər.
Tibbi dildə intellektual inkişaf çatışmazlığı kimi tanınan uşaqlarda əqli gerilik, uşağın idrak qabiliyyətlərinin və gündəlik həyat fəaliyyətlərinin (adaptiv davranışların) öz yaşına uyğun səviyyədən aşağı olmasıdır.
Bu vəziyyət bir xəstəlik deyil, uşağın beyninin inkişaf xüsusiyyətlərindən qaynaqlanan bir vəziyyətdir.
Uşaqlarda əqli gerilik erkən aşkar edildikdə, düzgün reabilitasiya və dəstək proqramları ilə uşağın həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırmaq mümkündür.
Əqli geriliyin növləri (təsnifatı və dərəcələri)
Əqli gerilik adətən İntellekt Koeffisienti (IQ) testləri və uşağın sosial adaptasiya bacarıqları əsasında dörd əsas qrupa bölünür:
Yüngül dərəcəli (IQ 50-69): Ən çox rast gəlinən növdür. Bu uşaqlar məktəb proqramını çətinliklə də olsa mənimsəyə bilər, peşə sahibi ola bilər və yetkinlik yaşında müstəqil yaşamaq qabiliyyətinə malik olurlar.
Orta dərəcəli (IQ 35-49): Nitq inkişafı ləngiyir, özünəqulluq bacarıqları (geyinmək, yemək yemək) xüsusi təlimlə öyrədilir. Daimi nəzarətə ehtiyac duyurlar.
Ağır dərəcəli (IQ 20-34): Ünsiyyət bacarıqları çox məhduddur. Fiziki qüsurlar tez-tez müşayiət edir və uşaqlar ömür boyu qayğıya ehtiyac duyurlar.
Dərin dərəcəli (IQ < 20): Əsasən sensor və hərəkət məhdudiyyətləri ilə müşayiət olunur. Uşaq ətrafdakıları tanımaqda və sadə əmrləri yerinə yetirməkdə çətinlik çəkir.
Əqli gerilik və autizm (fərqləri)
Uşaqlarda inkişaf ləngimələri müşahidə edildikdə valideynlərin ən çox qarışdırdığı iki anlayış əqli gerilik və autizm spektr pozuntusudur (ASP).
Hər iki vəziyyət erkən uşaqlıq dövründə özünü büruzə versə də, onlar fərqli mexanizmlərə və xüsusiyyətlərə malikdir. Bəzi hallarda isə bu iki vəziyyət eyni uşaqda eyni vaxtda müşahidə oluna bilər.
Budur, əqli gerilik və autizm arasındakı əsas fərqlər, bənzərliklər və valideynlərin bilməli olduğu vacib məqamlar:
1. Əsas Fərqlər: İntellekt vs. Ünsiyyət
Əsas fərqi sadə dildə belə izah etmək olar: Əqli gerilik intellektual potensialın (öyrənmə qabiliyyətinin) aşağı olmasıdır, Autizm isə sosial ünsiyyət və davranışların fərqli olmasıdır.
| Xüsusiyyət | Əqli Gerilik (İntellektual Çatışmazlıq) | Autizm Spektr Pozuntusu (ASP) |
| Əsas Problem | Yeni məlumatı anlamaq, yadda saxlamaq və tətbiq etmək çətinliyi. | Sosial qarşılıqlı əlaqə, göz təması və ünsiyyət çətinliyi. |
| İntellekt (IQ) | IQ səviyyəsi həmişə 70-dən aşağı olur. | IQ səviyyəsi çox yüksək (dahilik səviyyəsi) və ya aşağı ola bilər. |
| Davranışlar | Öyrənmə sürəti yavaşdır, lakin sosial istilik və göz təması adətən normaldır. | Təkrarlanan hərəkətlər (rutilər), obsesif maraqlar, göz təmasından qaçma. |
| Nitq | Nitq inkişafı ümumi ləngiməyə uyğun olaraq gecikir. | Nitq inkişaf edə bilər, lakin uşaq ondan ünsiyyət vasitəsi kimi istifadə etməkdə çətinlik çəkir. |
2. Autizmdə İntellekt Səviyyəsi
Autizm bir “spektr” xəstəliyidir. Bu o deməkdir ki, bir autizmli uşaq çox yüksək riyazi və ya musiqi qabiliyyətinə malik olduğu halda (Yüksək Funksiyalı Autizm), digər bir uşaqda ciddi əqli gerilik müşahidə oluna bilər.
Tədqiqatlar göstərir ki, autizmli uşaqların təxminən 30-40%-ində eyni zamanda müxtəlif dərəcəli əqli gerilik də mövcud olur.
Lakin autizmli bir uşağın IQ testindən aşağı nəticə alması həmişə onun “əqli geriliyi” olduğunu sübut etmir; bəzən uşaq testdəki sualları anlamadığı üçün deyil, sosial ünsiyyət qura bilmədiyi üçün cavab verməkdən imtina edir.
3. Ortaq Əlamətlər: Nələr oxşardır?
Hər iki vəziyyətdə aşağıdakı oxşar simptomlar görünə bilər:
Yaşıdlarından gec danışmaq və ya heç danışmamaq.
Gündəlik özünəqulluq bacarıqlarında (geyinmək, tualet vərdişi) ləngimələr.
Məktəb mühitində adaptasiya çətinlikləri.
Sensor həssaslıq (səsə, işığa və ya toxunuşa həddindən artıq reaksiya).
Uşağınızın davranışlarında fərqlilik hiss edirsinizsə, diaqnozu özünüz qoymağa çalışmayın. Övladınızın inkişaf xəritəsini çıxarmaq və ona ən uyğun dəstəyi seçmək üçün peşəkar bir komanda ilə uşaq nevroloqu ilə məsləhətləşin.
Uşaqlarda əqli geriliyin yaranma səbəbləri
Əqli gerilik tək bir səbəbdən deyil, genetik, bioloji və ətraf mühit faktorlarının kombinasiyasından yarana bilər.
1. Genetik faktorlar
Ən geniş yayılmış səbəblər genetik sindromlardır. Məsələn, Daun sindromu, Fragile X sindromu və ya müxtəlif metabolik pozuntular (məsələn, fenilketonuriya) intellektual inkişafa təsir edir.
2. Hamiləlik dövründəki fəsadlar
Ana bətnində dölün inkişafına mənfi təsir edən amillər:
Ananın keçirdiyi infeksiyalar (məxmərək, sitomeqalovirus).
Alkoqol, tütün və ya bəzi dərman vasitələrindən istifadə.
Ananın qidalanma çatışmazlığı.
3. Doğuş zamanı problemlər (travmalar)
Doğuş zamanı uşağın beyninə kifayət qədər oksigen getməməsi (asfiksiya), vaxtından əvvəl doğuş (prematürlik) və ya doğuş travmaları beyin hüceyrələrinin zədələnməsinə səbəb ola bilər.
4. Erkən uşaqlıq dövründə keçirilən xəstəliklər
Meningit, ensefalit kimi beyin iltihabları, ağır baş travmaları və ya qurğuşun kimi toksik maddələrlə zəhərlənmə uşaqlarda əqli gerilik riskini artırır.
Əqli gerilik əlamətləri
İnkişaf ləngiməsini erkən mərhələdə sezmək kritiki əhəmiyyət kəsb edir. Hər yaş qrupu üçün fərqli “qırmızı bayraqlar” mövcuddur:
Motor bacarıqlar: Oturmaq, iməkləmək və ya yeriməkdə ciddi gecikmələr.
Nitq inkişafı: Sözləri gec tələffüz etmək, cümlə qurmaqda çətinlik çəkmək və ya ümumiyyətlə danışmamaq.
Sosial davranışlar: Göz təmasından qaçmaq, həmyaşıdları ilə oynamamaq, sadə qaydaları başa düşməmək.
İdrak bacarıqları: Səbəb-nəticə əlaqəsini qura bilməmək, yaddaş problemləri, öyrənilən məlumatı tez unutmaq.
Qeyd: Əgər uşağınız 2 yaşında hələ də tək sözlərdən istifadə etmirsə və ya 15 aylığında yerimirsə, mütləq bir uşaq nevroloqu ilə məsləhətləşin.
Diaqnoz necə qoyulur?
Diaqnoz qoyulması üçün multidissiplinar yanaşma tələb olunur.
Yəni, bir neçə mütəxəssisin rəyi önəmlidir:
Pediatrik müayinə: Fiziki inkişafın dəyərləndirilməsi.
Psixoloji testlər: Uşağın IQ səviyyəsini və adaptiv davranışlarını ölçən standart testlər (məsələn, Veksler testi).
Nevroloji müayinə: EEG və ya MRT müayinəsi vasitəsilə beynin strukturunun yoxlanılması.
Genetik analizlər: Genetik xəstəliklərin inkar edilməsi üçün qan analizi.
Uşaqlarda əqli geriliyin müalicəsi
Təəssüf ki, əqli geriliyi tamamilə “sağaldan” bir dərman yoxdur. Lakin uşağın potensialını maksimuma çatdırmaq üçün aşağıdakı üsullar tətbiq olunur:
Fərdi təhsil proqramları
Hər bir uşaq üçün onun güclü və zəif tərəflərini nəzərə alan xüsusi təhsil planı (İEP) hazırlanmalıdır. Bu, uşağın akademik bacarıqlarını artırır.
Nitq terapiyası (Loqoped)
Uşağın ünsiyyət qurma qabiliyyətini inkişaf etdirmək, öz istəklərini ifadə etməsinə kömək etmək üçün loqoped dəstəyi mütləqdir.
Davranış terapiyası (ABA terapiya)
Uyğun olmayan davranışların azaldılması və müsbət vərdişlərin qazanılması üçün tətbiqi davranış analizi (ABA) olduqca effektivdir.
Fizioterapiya və erqoterapiya
Əgər uşaqda fiziki hərəkət məhdudiyyətləri varsa, əzələ tonusunu yaxşılaşdırmaq və gündəlik işləri (yemək yemək, yazı yazmaq) yerinə yetirmək üçün bu fizioterapiya seansları keçirilməlidir.
Tez-tez verilən suallar
1. Uşaqlarda əqli gerilik tam müalicə olunurmu?
Tam müalicə dedikdə uşağın tamamilə “normal” səviyyəyə gəlməsi nəzərdə tutulursa, bu, geriliyin dərəcəsindən asılıdır. Yüngül dərəcələrdə uşaqlar cəmiyyətə tam inteqrasiya ola bilir. Lakin əsas məqsəd uşağın müstəqil yaşama bacarıqlarını inkişaf etdirməkdir.
2. Nitq ləngiməsi həmişə əqli gerilik əlamətidirmi?
Xeyr. Hər nitq ləngiməsi əqli gerilik demək deyil. Bəzən uşağın eşitmə problemi, autizm spektr pozuntusu və ya sadəcə pedaqoji baxımsızlıq ola bilər. Dəqiq diaqnoz üçün mütəxəssis müayinəsi şərtdir.
3. Əqli geriliyi olan uşaqlar adi məktəbə gedə bilərmi?
Yüngül dərəcəli geriliyi olan uşaqlar inklüziv təhsil proqramları çərçivəsində adi məktəblərdə oxuya bilərlər. Bu, onların sosiallaşması üçün çox faydalıdır. Orta və ağır dərəcələrdə isə xüsusi internat və ya reabilitasiya mərkəzləri tövsiyə olunur.
4. Valideynlər evdə uşağa necə kömək edə bilər?
Səbirli olmaq ən vacib addımdır. Uşaqla bol oyun oynamaq, sadə tapşırıqlar vermək və hər bir kiçik uğurunu mükafatlandırmaq lazımdır. Ev mühitini təhlükəsiz və öyrədici hala gətirmək uşağın inkişafını sürətləndirir.
5. Əqli geriliyin qarşısını almaq mümkündürmü?
Bəzi hallarda bəli. Hamiləlik zamanı sağlam qidalanma, infeksiyalardan qorunma, doğuşdan dərhal sonra edilən skrininq testləri (məsələn, fenilketonuriya testi) bir çox ağırlaşmanın qarşısını ala bilər.
Bu məqalə yalnız məlumatlandırma məqsədi daşıyır. Dəqiq diaqnoz və müalicə üçün həkimə müraciət etməyiniz mütləqdir.