Uşaqlarda diqqət dağınıqlığı niyə olur? Müalicəsi necədir?

Uşaqlarda diqqət dağınıqlığı müasir dövrün ən çox müzakirə olunan uşaq sağlamlığı məsələlərindən biridir. Bir çox valideyn övladlarının dərsdə diqqətini toplaya bilməməsi, tapşırıqları yarımçıq buraxması və ya həddən artıq hərəkətli olması ilə üzləşir. Bu vəziyyət sadəcə “yaramazlıq” deyil, tibbi diqqət tələb edən bir problemdir.

Uşaqlarda diqqət dağınıqlığı və ya tibbi adı ilə Diqqət Çatışmazlığı və Hiperaktivlik Pozğunluğu (DEHB) beyinin inkişafı ilə bağlı bir nevroloji vəziyyətdir.

Dünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, məktəb yaşlı uşaqların təxminən 5-7%-də bu problem müşahidə olunur. Azərbaycanda da get-gedə daha çox valideyn və müəllim bu mövzuda məlumatlanmaq istəyir.

Diqqət dağınıqlığı nədir?

Diqqət dağınıqlığı uşağın yaşına uyğun olmayan şəkildə diqqətini toplaya bilməməsi, impulsiv hərəkətlər etməsi və həddən artıq hərəkətli olması ilə xarakterizə olunan bir davranış pozğunluğudur. Bu vəziyyət uşağın məktəb uğuruna, sosial əlaqələrinə və gündəlik həyatına mənfi təsir göstərir.

DEHB üç əsas növə ayrılır.

Birinci növ – əsasən diqqətsizlik əlamətləri ilə gedən forması.

İkinci növ – əsasən hiperaktivlik və impulsivlik əlamətləri ilə gedən forması.

Üçüncü növ isə kombinə olunmuş forma olub, hər üç əlamətin birlikdə olduğu vəziyyətdir. Hər uşaqda əlamətlər fərqli intensivlikdə özünü göstərə bilər.

Uşaqlarda diqqət dağınıqlığının səbəbləri

Uşaqlarda diqqət dağınıqlığı niyə olur sualının cavabı çoxfaktorludur. Tədqiqatlar göstərir ki, bu vəziyyət bir neçə səbəbin birlikdə təsiri nəticəsində yaranır.

Genetik Amillər

Genetika diqqət dağınıqlığının ən güclü risk faktorlarından biridir. Ailədə DEHB diaqnozu olan şəxs varsa, uşaqda bu problemin yaranma ehtimalı əhəmiyyətli dərəcədə artır.

Tədqiqatlar göstərir ki, əgər valideynlərdən birində DEHB varsa, uşaqda bu vəziyyətin yaranma riski təxminən 50% yüksəkdir. Eyni yumurta əkizlərində isə bu uyğunluq 75-90% təşkil edir.

Beyin kimyası və quruluşu

Müasir beyin görüntüləmə texnologiyaları göstərir ki, DEHB olan uşaqlarda beyinin bəzi sahələrinin quruluşu və fəaliyyəti fərqlidir. Xüsusilə prefrontal korteks, bazal qanqliyalar və beynin diqqət və özünə nəzarət funksiyalarından məsul olan hissələrində fərqlər müşahidə olunur.

Neyrotransmitterlər adlanan beyin kimyəvi maddələri də mühüm rol oynayır. Dopamin və norepinefrin kimi neyrotransmitterlərin səviyyəsindəki balanssızlıq diqqət və konsentrasiya problemlərinə səbəb olur.

Bu kimyəvi maddələr beyin hüceyrələri arasında mesaj ötürməkdə iştirak edir və diqqət, motivasiya, hərəkət nəzarəti kimi funksiyaları tənzimləyir.

Hamiləlik və doğuş amilləri

Hamiləlik dövründəki və doğuş zamanı yaşanan bəzi problemlər diqqət dağınıqlığı riskini artırır. Hamiləlik dövründə siqaret, alkoqol və ya narkotik maddələrin istifadəsi uşaqda diqqət dağınıqlığı ehtimalını əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldir.

Eyni şekildə vaxtından əvvəl doğulma, aşağı doğum çəkisi və doğuş zamanı beynə oksigen çatmaması kimi problemlər də risk faktorlarıdır.

Ətraf mühit faktorları

Bəzi mühit amilləri də uşaqlarda diqqət dağınıqlığının yaranmasında rol oynaya bilər. Qurğuşun kimi ağır metallərə məruz qalma, xüsusilə erkən uşaqlıq dövründə beyin inkişafına təsir edə və diqqət problemlərinə səbəb ola bilər.

Lakin qeyd etmək lazımdır ki, pis tərbiyə, televiziya və ya kompüter oyunları DEHB-yə səbəb olmur. Bu amillər əlamətləri pisləşdirə bilər, amma əsas səbəb deyil.

Uşaqlarda diqqət dağınıqlığının əlamətləri

Uşaqlarda diqqət dağınıqlığı müxtəlif əlamətlərlə özünü göstərir. Bu əlamətləri erkən tanımaq düzgün müalicə üçün çox vacibdir.

Diqqətsizlik əlamətləri

Diqqətsizlik əlamətləri arasında təfərrüatlara diqqət verə bilməmək, tapşırıqlarda səhvlər etmək, dinləyəndə sanki eşitməmək, göstərişləri izləyə bilməmək və tapşırıqları başa çatdıra bilməmək yer alır. Belə uşaqlar tez-tez əşyalarını itirir, gündəlik fəaliyyətlərdə unuducudur və xarici təsirlərdən asanlıqla yayınır.

Hiperaktivlik əlamətləri

Hiperaktivlik əlamətləri daha çox fiziki hərəkətlilik şəklində özünü göstərir. Uşaq yerində sakit otura bilmir, dərsdə icazəsiz yerindən qalxır, müvafiq olmayan yerlərdə qaçır və ya dırmaşır, sakit oyun oynaya bilmir və sanki “motor işləyirmiş kimi” dayanmadan hərəkət edir. Bu uşaqlar həddən artıq danışqan olur.

İmpulsivlik əlamətləri

İmpulsivlik əlamətlərinə sualın tamamlanmasını gözləmədən cavab vermək, növbəsini gözləyə bilməmək və başqalarının işinə müdaxilə etmək daxildir. Belə uşaqlar hərəkət etməzdən əvvəl düşünmür və tez-tez təhlükəli vəziyyətlərə düşürlər.

Əlamətlər adətən 12 yaşadək başlayır və ən azı altı ay davam edir. Həmçinin bu əlamətlər həyatın ən azı iki sahəsində (məsələn, evdə və məktəbdə) müşahidə olunmalıdır.

Uşaqlarda diqqət dağınıqlığının müalicəsi

Uşaqlarda diqqət dağınıqlığının müalicəsi necədir sualı valideynləri ən çox narahat edən məsələdir. Müalicə yanaşması fərdi olmalı və uşağın xüsusi ehtiyaclarına uyğunlaşdırılmalıdır.

Dərman müalicəsi

Dərman müalicəsi DEHB-nin müalicəsində ən effektiv üsullardan biridir. Stimulant dərmanlar (metilfenidat, amfetamin) beyində dopamin və norepinefrin səviyyələrini artıraraq diqqət və konsentrasiyanı yaxşılaşdırır. Bu dərmanlar uşaqların təxminən 70-80%-də effektiv olur.

Qeyri-stimulant dərmanlar da mövcuddur və bəzi hallarda üstünlük təşkil edir. Atomoksetin və quanfasin kimi dərmanlar stimulantlara cavab verməyən və ya yan təsirləri olan uşaqlarda istifadə olunur.

Dərman müalicəsi uşaq nevroloqu nəzarəti altında aparılmalıdır. Dozalar fərdi olaraq tənzimlənir və müntəzəm izlənmə vacibdir.

Davranış terapiyası

Davranış terapiyası dərman müalicəsi ilə birlikdə istifadə edildikdə ən yaxşı nəticələr əldə olunur. Kognitiv-davranış terapiyası uşağa öz düşüncə və davranışlarını dəyişdirməyi öyrədir. Valideyn təlimi proqramları valideynlərə uşaqla effektiv ünsiyyət qurmağı və davranış problemlərini idarə etməyi öyrədir.

Məktəb dəstəyi də çox vacibdir. Müəllimlər xüsusi təlim strategiyaları tətbiq edə bilər. Sinifdə oturacaq yerin düzgün seçilməsi, tapşırıqların kiçik hissələrə bölünməsi, daha çox vaxt verilməsi və müsbət gücləndirmə kimi üsullar köməkçi olur.

Həyat tərzi dəyişiklikləri

Müalicənin tərkib hissəsi olaraq həyat tərzi dəyişiklikləri də əhəmiyyətlidir. Düzgün qidalanma, xüsusilə protein, omega-3 yağ turşuları və kompleks karbohidratlardan zəngin pəhriz faydalıdır.

Müntəzəm fiziki aktivlik beyində endorfin və neyrotransmitter səviyyələrini artırır. Kifayət qədər yuxu (məktəb yaşlı uşaqlar üçün 9-11 saat) diqqət üçün kritikdir.

Ekran vaxtının məhdudlaşdırılması və strukturlaşdırılmış gündəlik rejim uşağa köməkdir. Sakit, səliqəli iş mühiti yaratmaq, aydın qaydalar qoymaq və ardıcıllıq çox önəmlidir.

Ailənin rolu

Diqqət dağınıqlığı olan uşağın müalicəsində ailənin rolu əvəzedilməzdir. Valideynlər müalicə prosesinin aktiv iştirakçılarıdır.

Müsbət gücləndirmə sistemindən istifadə edin. Uşağın düzgün davranışlarını tez tanıyın və tərifləyin. Konkret, reallaşdırıla bilən hədəflər qoyun. Səbr və dəstək göstərin. Uşağınızı başqaları ilə müqayisə etməyin.

Evdə aydın qaydalar və rutinlər yaradın. Gündəlik cədvəl hazırlayın və görünən yerdə asın. Tapşırıqları addım-addım izah edin və vizual göstəricilər istifadə edin. Qarışıqlıqdan, həddən artıq oyuncaq və yayındırıcı amillərdən qaçın.

Özünüzə də qayğı göstərin. DEHB olan uşağa qayğı göstərmək yorucudur. Dəstək qruplarına qoşulun, ehtiyac olduqda peşəkar psixoloji yardım alın və özünüz üçün də vaxt ayırın.

Tez-tez verilən suallar

Uşaqlarda diqqət dağınıqlığı neçə yaşında başlayır?

Uşaqlarda diqqət dağınıqlığı əlamətləri adətən 3-6 yaş arasında özünü göstərməyə başlayır, lakin çox vaxt məktəbə başladıqdan sonra daha aydın görünür. Bəzi hallarda daha erkən yaşlarda da əlamətlər müşahidə oluna bilər, xüsusilə həddən artıq hərəkətlilik və impulsivlik formasında. Lakin diaqnoz üçün əlamətlərin ən azı 6 ay davam etməsi və uşağın həyatının müxtəlif sahələrində problam yaratması lazımdır. Erkən yaşlarda normal inkişaf xüsusiyyətləri ilə DEHB-ni fərqləndirmək çətindir, buna görə diqqətli qiymətləndirmə vacibdir. Əksər hallarda diaqnoz 6-12 yaş arasında qoyulur, çünki məktəb tələbləri artdıqca problemlər daha aydın hiss olunur.

Diqqət dağınıqlığı müalicə olunurmu?

Diqqət dağınıqlığı tam şəkildə "sağala bilən" bir xəstəlik deyil, lakin effektiv müalicə ilə əlamətlər əhəmiyyətli dərəcədə azalır və nəzarət altına alınır. Müalicə uşağın akademik uğurunu, sosial əlaqələrini və ümumi həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır. Dərman müalicəsi, davranış terapiyası və həyat tərzi dəyişikliklərinin kombinasiyası uşaqların əksəriyyətində yaxşı nəticələr verir. Bəzi uşaqlarda əlamətlər yeniyetməlik dövründə azalır, lakin təxminən 60% hallarda əlamətlər yetkinlik dövrünə də keçir. Erkən diaqnoz və düzgün müalicə uşağın gələcəyini müsbət istiqamətdə formalaşdırır. Müalicə prosesi uzunmüddətli ola bilər və müntəzəm izlənmə tələb edir.

Diqqət dağınıqlığı oğlanlarda daha çox görülürmü?

Bəli, araşdırmalar göstərir ki, diqqət dağınıqlığı oğlanlarda qızlara nisbətən 2-3 dəfə daha çox diaqnoz qoyulur. Lakin bu fərq həqiqi yayılma fərqindən daha çox diaqnoz qoyulma xüsusiyyətləri ilə bağlıdır. Oğlanlarda əsasən hiperaktivlik və impulsivlik əlamətləri üstünlük təşkil edir və bunlar daha çox diqqət çəkir. Qızlarda isə əsasən diqqətsizlik əlamətləri ön plandadır və bunlar daha az müşahidə olunur. Qızlar adətən "yuxulu", "xəyalpərəst" kimi qəbul edilir və problemləri gecikmə ilə tanınır. Son tədqiqatlar göstərir ki, qızlarda DEHB diaqnozu qoyulma ehtimalı azdır və bu da onların lazımi müalicə almamasına səbəb olur. Buna görə də hər iki cinsdə fərqli əlamərt obrazlarına diqqət yetirmək vacibdir.

Diqqət dağınıqlığı pis tərbiyədən olurmu?

Xeyr, diqqət dağınıqlığı pis tərbiyə və ya valideynlərin səhvi nəticəsində yaranmır. Bu, genetik və bioloji əsaslı bir nevroloji pozğunluqdur. Beyin kimyasındakı və quruluşundakı fərqlər DEHB-nin əsas səbəbidir. Ailə mühiti və ya valideyn tərbiyəsi DEHB yaratmır, lakin əlamətləri yaxşılaşdıra və ya pisləşdirə bilər. Strukturlaşdırılmış, dəstəkləyici ailə mühiti uşağa daha çox kömək edir, halbuki xaotik və ya stressli mühit əlamətləri pisləşdirir. Valideynlər özlərini günahlandırmamalıdır, əksinə uşağa dəstək olmaq üçün lazımi bilikləri əldə etməli və peşəkar köməkdən faydalanmalıdırlar. Düzgün yanaşma və müalicə ilə DEHB olan uşaqlar tam dəyərli, uğurlu həyat yaşaya bilərlər. Tərbiyə üsulları düzgün istiqamətləndirilməli və uşağın xüsusi ehtiyaclarına uyğunlaşdırılmalıdır.

Qeyd: Bu məqalə informativ xarakter daşıyır və tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Uşağınızın sağlamlığı ilə bağlı hər hansı narahatlığınız olarsa, mütləq uşaq nevroloqu ilə məsləhətləşin.

Post Tags :

Paylaşmaq :