Valideyn olaraq uşağınızın məktəbdə öyrəndiklərini tez unudub-unutmadığını, ev tapşırıqlarını yerinə yetirərkən çətinlik çəkib-çəkmədiğini və ya informasiyanı yadda saxlamaqda problemlər yaşayıb-yaşamadığını müşahidə etmiş ola bilərsiniz.
Bu vəziyyətlər tamamilə normaldır, çünki uşaqların beyni hələ inkişaf mərhələsindədir. Ancaq “uşaqlarda yaddaşı gücləndirmək üçün nə etməli?” sualı bir çox valideynin maraq dairəsindədir.
Yaddaş, beynin informasiyanı qəbul edib, saxlayıb və lazım olduqda geri çağıra bilmə qabiliyyətidir. Uşaqlıq dövrü beyinin ən sürətli inkişaf etdiyi mərhələ olduğundan, bu dövrdə düzgün yanaşmalar yaddaş qabiliyyətinin formalaşmasında həlledici rol oynayır.
Xoşbəxtlikdən, müasir neyroelm tədqiqatları bizə uşaqlarda yaddaşın necə işlədiyini və onu necə gücləndirə biləcəyimizi daha yaxşı başa düşməyə imkan verir.
Bu məqalədə tibbi olaraq təsdiqlənmiş, elm əsaslı və praktik tətbiq oluna bilən üsulları sizinlə bölüşəcəyik.
Uşaqlarda yaddaş necə işləyir?
Yaddaş prosesi üç əsas mərhələdən ibarətdir: kodlaşdırma (informasiyanın qəbul edilməsi), saxlama (informasiyanın beynin müxtəlif hissələrində yerləşdirilməsi) və geri çağırma (lazım olduqda informasiyanın xatırlanması).
Uşaqlarda yaddaş sistemləri tam formalaşmamışdır. Beynin yaddaşdan məsul olan hipokampus və prefrontal korteks hissələri 20 yaşa qədər inkişaf etməkdə davam edir. Bu səbəbdən uşaqlar bəzən informasiyanı yadda saxlamaqda və diqqətlərini cəmləməkdə çətinlik çəkə bilərlər.
Uşaqlarda yaddaşı gücləndirmək üçün 10 effektiv üsul
1. Keyfiyyətli və kifayət qədər yuxu
Yuxu yaddaş möhkəmləndirməsi üçün kritik əhəmiyyət daşıyır. Tədqiqatlar göstərir ki, yuxu zamanı beyin gün ərzində öyrənilən informasiyanı emal edir və uzunmüddətli yaddaşa köçürür.
Yaş qruplarına görə yuxu normalarına əməl etmək vacibdir. Məktəbəqədər uşaqlar üçün 10-13 saat, məktəb yaşlı uşaqlar üçün 9-11 saat yuxu tövsiyə olunur. Müntəzəm yuxu rejimi qurub saxlamaq, yatmazdan əvvəl ekran vaxtını məhdudlaşdırmaq və rahat yuxu mühiti yaratmaq yaddaşın güclənməsinə birbaşa təsir göstərir.
2. Fiziki aktivliyi təşviq edin
Fiziki hərəkət yalnız bədənə deyil, beynə də faydalıdır. Aerobik məşqlər beynə qan axınını artırır, neyronlar arası əlaqələri gücləndirir və yeni neyronların yaranmasını stimullaşdırır.
Gündə ən azı 60 dəqiqə fiziki aktivlik tövsiyə olunur. Bu, strukturlaşdırılmış idman deyil, sadəcə aktiv oyunlar, velosiped sürmək, qaçmaq və ya rəqs etmək də ola bilər. Tədqiqatlar göstərir ki, fiziki cəhətdən aktiv olan uşaqların konsentrasiya və yaddaş göstəriciləri daha yüksəkdir.
3. Düzgün və balanslı qidalanma
Beyin orqanizmin ən enerjitələb edən orqanıdır və düzgün qidalanma onun optimal işləməsi üçün zəruridir.
Omega-3 yağ turşuları (qırmızı balıq, qoz), antioksidantlar (giləmeyvə, qarağat), vitamin B qrupu (tam taxıl məhsulları, yumurta) və dəmir (qırmızı ət, noxud, göyərti) yaddaş funksiyası üçün kritik əhəmiyyət daşıyır.
Səhər yeməyi xüsusilə vacibdir – tədqiqatlar göstərir ki, səhər yeməyi yeyən uşaqların diqqət və yaddaş göstəriciləri daha yaxşıdır.
Şəkərli və işlənmiş qidalardan qaçmaq, kifayət qədər su içmək də yadda saxlanmalıdır.
4. Məlumatı vizuallaşdırma texnikası
Uşaqlar vizual məlumatları daha asan yadda saxlayırlar. Məlumatı şəkillərə, diaqramlara və ya zehni xəritələrə çevirməklə yaddaşı əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirmək mümkündür.
Məsələn, yeni söz öyrənərkən onu şəkillə əlaqələndirmək, coğrafiya öyrənərkən xəritədən istifadə etmək və ya tarix hadisələrini zaman şəridində göstərmək uşağın məlumatı daha dərin emal etməsinə kömək edir.
5. Təkrarlama və intervallı öyrənmə
Yaddaş gücləndirməsinin ən effektiv üsullarından biri intervallı təkrarlamadır. Məlumatı bir dəfə deyil, müəyyən fasilələrlə təkrar etmək uzunmüddətli yaddaşa keçməsini asanlaşdırır.
Məsələn, yeni məlumat öyrənildikdən 10 dəqiqə sonra, sonra bir gün sonra, sonra bir həftə sonra təkrar etmək optimal nəticə verir. Bu metod “intervallar effekti” kimi tanınır və elmi tədqiqatlarla təsdiqlənmişdir.
6. Maraqlı və əyləncəli öyrənmə
Beyin emosional olaraq əhəmiyyətli olan informasiyanı daha yaxşı yadda saxlayır. Uşaqlar üçün öyrənmə prosesini maraqlı və əyləncəli etmək yaddaşın güclənməsinə birbaşa təsir göstərir.
Oyunlaşdırma (gamification), maraqlı hekayələr, əməli təcrübələr və interaktiv fəaliyyətlər məlumatın daha dərin yadda saxlanmasını təmin edir. Uşaq öyrəndikləri ilə emosional əlaqə qurduqda, həmin məlumat daha güclü şəkildə yaddaşda saxlanır.
7. Çoxhissli öyrənmə yanaşması
Müxtəlif hissləri eyni zamanda işə salmaq yaddaşı əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirir. Məlumatı yalnız oxumaq deyil, həm də eşitmək, yazmaq, demək və əməli şəkildə tətbiq etmək beynin müxtəlif sahələrini aktivləşdirir.
Məsələn, yeni bir mövzu öyrənərkən uşaq onu oxuyur, sonra səslə deyir, yazır və mümkünsə əməli fəaliyyətlə birləşdirir. Bu çoxkanallı yanaşma neyron şəbəkələrini gücləndirir və informasiyanın daha dərin emal olunmasını təmin edir.
8. Stressi azaldın və emosional dəstək verin
Xroniki stress beyində kortizol hormonu səviyyəsini artırır və bu da yaddaş funksiyasını zəiflədir. Xüsusilə hipokampus, beyinin yaddaşla əlaqəli hissəsi, stresə çox həssasdır.
Uşağa emosional dəstək vermək, rahat və təhlükəsiz mühit yaratmaq, narahatlıqlarını dinləmək və öyrənmə zamanı həddindən artıq təzyiq yaratmamaq vacibdir. Meditasiya, dərin nəfəsalma və relaksasiya texnikaları da kiçik yaşlardan öyrədilə bilər.
9. Sosial qarşılıqlı əlaqə və müzakirə
Başqaları ilə məlumatı müzakirə etmək yaddaşın güclənməsində əhəmiyyətli rol oynayır. Uşaq öyrəndiklərini kiminsə ilə paylaşdıqda, məlumatı öz sözləri ilə izah etməyə məcbur olur və bu, daha dərin anlamanı təmin edir.
Ailə süfrəsində günün hadisələrini müzakirə etmək, öyrənilən mövzuları ailə üzvləri ilə bölüşmək və ya qrup öyrənməsi yaddaşın möhkəmlənməsinə kömək edir.
10. Ekran vaxtını idarə edin
Həddindən artıq ekran vaxtı, xüsusilə passiv məzmun istehlakı (televiziya, video oyunları) yaddaş və diqqət problemləri ilə əlaqələndirilir. Rəqəmsal cihazların işığı yuxu keyfiyyətini poza bilər və bu da yaddaş funksiyasına mənfi təsir göstərir.
Amerika Pediatriya Akademiyası 2-5 yaş arası uşaqlar üçün gündə maksimum 1 saat, daha böyük uşaqlar üçün isə məhdud və keyfiyyətli ekran vaxtı tövsiyə edir. Ekrandan azad olan vaxtı oxu, fiziki aktivlik və yaradıcı oyunlarla doldurmaq yaddaş inkişafı üçün daha faydalıdır.
Nə vaxt həkimə müraciət etməlisiniz?
Əksər hallarda yaddaş çətinlikləri normal inkişaf prosesinin bir hissəsidir və vaxt keçdikcə yaxşılaşır. Ancaq bəzi hallarda peşəkar qiymətləndirmə lazım ola bilər:
- Uşaq yaşına uyğun olmayan şəkildə tez-tez şeyləri unutursa
- Məktəbdə davamlı çətinliklər yaşayırsa və bu, öyrənmə prosesini əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşdirirsə
- Diqqət çətinlikləri yaddaş problemləri ilə birlikdə gedirsə
- Baş travması və ya xəstəlikdən sonra yaddaş problemləri başlayıbsa
- Davranış və ya emosional dəyişikliklər yaddaş problemləri ilə müşayiət olunursa
Bu hallarda uşaq neyroloqu ilə məsləhətləşmək tövsiyə olunur.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.