Valideyn olaraq övladımızın hər bir inkişaf mərhələsini diqqətlə izləyirik. Bəzən uşağınızın tapşırıqları unutduğunu, yeni öyrəndiyi məlumatları tez yaddan çıxardığını və ya əşyalarını tez-tez itirdiyini görə bilərsiniz.
Bu hallar “Görəsən övladımda yaddaş problemi var?” sualını ağlınıza gətirə bilər. Əksər hallarda bu, uşaqlıq dövrünün normal bir parçası olsa da, bəzən altında yatan səbəbləri araşdırmaq vacibdir. Bəs, uşaqlarda yaddaş zəifliyi niyə olur və bu vəziyyətdə nə etməli?
Uşaqlarda yaddaş zəifliyi səbəbləri
Uşaqlarda yaddaş problemləri tək bir səbəbdən qaynaqlanmır. Bu, fiziki, psixoloji, həyat tərzi və ətraf mühit faktorlarının kompleks bir birləşməsi ola bilər.
Qidalanma Çatışmazlıqları: Beynin normal fəaliyyəti üçün vacib olan bəzi vitamin və mineralların əskikliyi yaddaşa birbaşa təsir edə bilər. Dəmir, Vitamin B12, Omeqa-3 yağ turşuları kimi maddələrin qanda aşağı səviyyədə olması diqqət dağınıqlığına və məlumatları qavramaqda çətinliyə səbəb ola bilər.
Yuxu Problemləri: Yuxu, beynin gün ərzində öyrənilən məlumatları qeydə aldığı və möhkəmləndirdiyi kritik bir prosesdir. Kifayət qədər və keyfiyyətli yuxu almayan uşaqlarda (məsələn, yuxu apnesi, gec yatma vərdişi) yaddaş və öyrənmə funksiyaları zəifləyir.
Psixoloji və Emosional Faktorlar: Uşaqların yaşadığı stress, narahatlıq (anxiety), depressiya və ya ailədaxili gərginliklər onların diqqətini cəmləməsinə mane olur. Məktəbdə yaşanan zorakılıq (bullinq) və ya travmatik hadisələr də yaddaş funksiyalarına mənfi təsir göstərə bilər. Beyin emosional yüklə məşğul olduğu üçün yeni məlumatları emal etməkdə çətinlik çəkir.
Diqqət Əskikliyi və Hiperaktivlik Pozuntusu (DEHP): Bu, uşaqlarda yaddaş problemi ilə ən çox qarışdırılan vəziyyətdir. Əslində, DEHP olan uşaqların yaddaşı zəif olmaya bilər. Problem məlumatın beyində ilkin qeydiyyatı mərhələsində yaranır. Diqqətləri dağınıq olduğu üçün onlar müəllimin dediklərini və ya oxuduqlarını tam olaraq qavramırlar və nəticədə xatırlaya bilmirlər.
Öyrənmə Çətinlikləri: Disleksiya (oxuma çətinliyi) və ya diskalkuliya (hesablama çətinliyi) kimi spesifik öyrənmə pozuntuları olan uşaqlar, məlumatları emal etməkdə və yadda saxlamaqda çətinlik çəkə bilərlər.
Tibbi Vəziyyətlər: Bəzi tibbi problemlər də yaddaş zəifliyinə yol aça bilər. Məsələn, qalxanabənzər vəzinin az fəaliyyəti (hipotireoz), kəllə-beyin travmaları, epilepsiya və ya digər xroniki xəstəliklər beyin funksiyalarına təsir edə bilər.
Həddindən Artıq Ekran İstifadəsi: Telefon, planşet və kompüter qarşısında uzun saatlar keçirmək uşaqların diqqət müddətini qısaldır, passiv məlumat qəbuluna alışdırır və beyinin aktiv düşünmə və yadda saxlama bacarıqlarını zəiflədə bilər.
Uşaqlarda yaddaş zəifliyi əlamətləri
Uşağınızda yaddaş zəifliyindən şübhələnirsinizsə, aşağıdakı əlamətlərə diqqət yetirin:
Təlimatları Unutmaq: Sadə və ya çoxmərhələli tapşırıqları (məsələn, “get otağını yığışdır, sonra əllərini yu”) tez-tez unudur.
Məktəb Performansında Zəifləmə: Xüsusilə əzbər tələb edən fənlərdə (tarix, ədəbiyyat, xarici dil) çətinlik çəkir, ev tapşırıqlarını unudur və ya imtahanlarda bildiyi sualları cavablaya bilmir.
Tez-tez Əşyaları İtirmək: Məktəb ləvazimatlarını, oyuncaqlarını və ya şəxsi əşyalarını davamlı olaraq itirir.
Yeni Məlumatları Yadda Saxlamaqda Çətinlik: Yeni tanış olduğu insanların adlarını, oxuduğu bir hekayənin məzmununu və ya öyrəndiyi yeni sözləri qısa müddətdə unudur.
Eyni Sualları Təkrar Vermək: Cavabını artıq aldığı sualları dəfələrlə təkrar soruşur.
Gündəlik Rutinləri Xatırlamamaq: Diş fırçalamaq, yatağını yığmaq kimi gündəlik vərdişləri xatırlatma olmadan yerinə yetirməkdə çətinlik çəkir.
Söhbət Zamanı Fikrini İtirmək: Bir hadisəni və ya fikri izah edərkən nə danışdığını unudur, cümləni yarımçıq qoyur.
Bu simptomlardan bir neçəsinin olması dərhal ciddi bir problem olduğunu göstərmir. Lakin bu hallar uşağın gündəlik həyatına, məktəb həyatına və sosial münasibətlərinə mənfi təsir göstərirsə, bir mütəxəssislə məsləhətləşmək vacibdir.
Diaqnostika
Dəqiq diaqnoz qoymaq üçün həkim kompleks bir yanaşma tətbiq edəcək.
Bu proses adətən aşağıdakı mərhələləri əhatə edir:
Həkim Müayinəsi (Pediatr və ya Uşaq Nevroloqu): İlk addım uşağın ümumi sağlamlıq vəziyyətini qiymətləndirməkdir. Həkim valideynlərdən uşağın inkişafı, keçirdiyi xəstəliklər, qidalanması, yuxu rejimi və davranışları haqqında ətraflı məlumat (anamnez) toplayacaq.
Fiziki və Nevroloji Müayinə: Refleksləri, koordinasiyanı və digər nevroloji funksiyaları yoxlamaq üçün müayinə aparılır.
Laborator Analizlər: Qidalanma çatışmazlıqlarını (dəmir, B12, fol turşusu) və ya hormonal pozuntuları (məsələn, TSH testi ilə qalxanabənzər vəzi funksiyasını) yoxlamaq üçün qan analizi təyin edilə bilər.
Psixoloji və Neyropsixoloji Qiymətləndirmə: Bu, yaddaş zəifliyinin əsas səbəbini tapmaq üçün ən vacib mərhələlərdən biridir. Mütəxəssis (uşaq nevroloqu və ya neyropsixoloq) xüsusi testlər vasitəsilə uşağın diqqət, qısa və uzunmüddətli yaddaş, məntiqi düşünmə və digər idrak bacarıqlarını qiymətləndirir. Bu testlər DEHP və ya digər öyrənmə çətinliklərini aşkar etməyə kömək edir.
Məktəb və Müəllim Rəyləri: Uşağın sinifdəki davranışı, dərsə qatılımı və öyrənmə prosesi haqqında müəllimindən alınan məlumatlar diaqnoz üçün çox dəyərlidir.
Uşaqlarda yaddaş zəifliyi müalicəsi
Müalicə planı diaqnozun nəticəsinə, yəni yaddaş zəifliyinin altında yatan əsas səbəbə görə fərdi olaraq tərtib edilir. Müalicə adətən bir neçə yanaşmanın kombinasiyasını əhatə edir.
Dərman Müalicəsi
Dərman müalicəsi yalnız müəyyən bir tibbi diaqnoz qoyulduqda və həkim tərəfindən zəruri hesab edildikdə tətbiq olunur.
DEHP üçün: Diqqəti cəmləməyə kömək edən stimulyant və ya qeyri-stimulyant dərmanlar təyin edilə bilər.
Qidalanma Çatışmazlıqları üçün: Dəmir, Vitamin B12 və ya digər vitamin/mineral əlavələri təyin olunur.
Hipotireoz üçün: Qalxanabənzər vəzi hormonlarını əvəz edən dərmanlar istifadə edilir.
Dərmanların istifadəsi mütləq həkim nəzarəti altında olmalıdır.
Həyat Tərzi Dəyişiklikləri və Evdə Dəstək
Valideynlərin evdə yaradacağı dəstəkləyici mühit müalicənin ən vacib hissəsidir.
Sağlam Qidalanma: Uşağın rasionunu beyin üçün faydalı qidalarla zənginləşdirin: Omeqa-3 ilə zəngin balıq (qızılbalıq), qoz, giləmeyvələr, tünd yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər. Şəkərli və işlənmiş qidaları minimuma endirin.
Keyfiyyətli Yuxu: Uşağınızın yaşına uyğun olaraq kifayət qədər (adətən 9-11 saat) yatmasını təmin edin. Hər gün eyni saatda yatıb-oyanan bir yuxu rejimi yaradın. Yatmazdan ən az 1 saat əvvəl ekranlardan (telefon, TV) uzaq tutun.
Fiziki Fəaliyyət: Mütəmadi idman və ya aktiv oyunlar beyinə qan axınını artırır və koqnitiv funksiyaları yaxşılaşdırır.
Rutin və Təşkilatçılıq: Evdə sabit bir gündəlik rejim yaradın. Ev tapşırıqları, yemək və oyun saatları müəyyən olsun. Tapşırıqları xatırlatmaq üçün lövhələr, stikerlər və ya təqvimlərdən istifadə edin.
Yaddaş Gücləndirici Texnikalar: Tapşırıqları kiçik hissələrə bölün. Məlumatları qruplaşdıraraq, mahnı və ya qafiyələr uyduraraq öyrədin. Məsələn, alış-veriş siyahısını birlikdə təkrarlayın.
Oyunlar Oynayın: Yaddaşı inkişaf etdirən oyunlar (yaddaş kartları, pazllar, şahmat, “nə dəyişdi?” oyunu) həm əyləncəli, həm də faydalıdır.
Peşəkar Yardım və Təlimlər
Psixoterapiya və ya Koqnitiv-Davranış Terapiyası (KDT): Əgər yaddaş problemi stress, narahatlıq və ya özünəinamsızlıqdan qaynaqlanırsa, psixoloq dəstəyi uşağın bu hisslərlə başa çıxmasına kömək edə bilər.
Təhsil Dəstəyi: Məktəblə əməkdaşlıq edərək, lazım gələrsə, uşaq üçün Fərdi Təhsil Planı (FDP) hazırlanmasını tələb edə bilərsiniz. Bu plan uşağın öyrənmə ehtiyaclarına uyğun xüsusi dəstəyi təmin edir.
Yaddaş zəifliyi üçün vitaminlər
Uşaqlarda yaddaş zəifliyi valideynləri narahat edən bir haldır və bunun arxasında bir çox səbəb dayana bilər. Qidalanma çatışmazlığı bu səbəblərdən ən vaciblərindən biridir. Beynin normal inkişafı və funksiyalarını effektiv şəkildə yerinə yetirməsi üçün bəzi vitamin və minerallar həyati əhəmiyyət daşıyır.
Uşaqlarda yaddaşın güclənməsi və idrak funksiyalarının dəstəklənməsi üçün faydalı olan əsas vitaminlər və qida maddələri bunlardır:
1. Omeqa-3 Yağ Turşuları (Xüsusilə DHA)
Omeqa-3 beynin “inşaat materialı” hesab edilir. Beyin toxumasının təxminən 60%-i yağlardan ibarətdir və bunun böyük bir hissəsini Dokozaheksaen turşusu (DHA) təşkil edir. Omeqa-3 neyronlar (sinir hüceyrələri) arasında siqnalların sürətli ötürülməsini təmin edir, diqqəti cəmləməyə və yeni məlumatları yadda saxlamağa kömək edir.
Əsas mənbələri:
Yağlı balıqlar: Qızılbalıq (somon), skumbriya, sardina.
Bitki mənşəli: Qoz, kətan toxumu, çia toxumu.
2. B Qrupu Vitaminləri (B6, B9, B12)
Bu vitaminlər “beyin enerjisi” üçün vacibdir. Onlar sinir sisteminin sağlamlığını qoruyur, beyinə enerji istehsalında iştirak edir və yaddaş üçün vacib olan kimyəvi maddələrin (neyrotransmitterlərin) yaranmasına dəstək olur.
Vitamin B12: Sinir hüceyrələrini qoruyan miyelin təbəqəsinin formalaşması üçün kritikdir. Çatışmazlığı yaddaş problemləri və diqqət dağınıqlığına səbəb ola bilər.
Vitamin B6: Diqqət və yaddaşla əlaqəli olan serotonin və dopamin kimi neyrotransmitterlərin sintezində rol oynayır.
Vitamin B9 (Fol turşusu): Beyin hüceyrələrinin inkişafı və təmiri üçün vacibdir.
Əsas mənbələri:
Yumurta, süd və süd məhsulları (qatıq, pendir)
Qırmızı ət, toyuq əti
Paxlalılar (mərcimək, noxud)
İspanaq, brokoli kimi tünd yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər.
3. Dəmir
Dəmir, qanda oksigeni beyinə daşıyan hemoqlobinin tərkib hissəsidir. Beyin oksigensiz qaldıqda yorğunluq, diqqətsizlik və məlumatları qavramaqda çətinlik yaranır. Uşaqlarda dəmir çatışmazlığı anemiyası birbaşa öyrənmə qabiliyyətinə və yaddaşa mənfi təsir göstərir.
Əsas mənbələri:
Qırmızı ət, qaraciyər
İspanaq, mərcimək, lobya
Balqabaq tumu
Dəmir ilə zənginləşdirilmiş səhər yeməyi yarmaları.
4. Vitamin D
Ənənəvi olaraq sümük sağlamlığı ilə əlaqələndirilsə də, son araşdırmalar D vitamininin beyin funksiyaları, o cümlədən yaddaş və diqqət üçün də vacib olduğunu göstərir.
Əsas mənbələri:
Günəş işığı: Əsas mənbədir.
Yağlı balıqlar, yumurta sarısı
D vitamini ilə zənginləşdirilmiş süd məhsulları.
6. Antioksidantlar (Vitamin C və E)
Bu vitaminlər beyni sərbəst radikalların zərərli təsirindən qoruyaraq “beyin müdafiəçiləri” rolunu oynayır. Bu qoruma, beyin hüceyrələrinin sağlam qalmasına və yaddaş funksiyalarının qorunmasına kömək edir.
Vitamin C mənbələri: Sitrus meyvələri (portağal, limon), çiyələk, kivi, qırmızı bibər, brokoli.
Vitamin E mənbələri: Günəbaxan tumu, badam, fındıq, ispanaq.
Vacib qeyd: Uşağınıza hər hansı bir vitamin və ya mineral əlavəsi (suplement) vermədən əvvəl mütləq həkimlə məsləhətləşin. Düzgün diaqnoz olmadan və həkim nəzarəti olmadan verilən əlavələr faydadan çox zərər gətirə bilər. Ən doğru yanaşma bu qida maddələrini balanslı və sağlam qidalanma vasitəsilə təmin etməkdir.
Tez-tez verilən suallar
Uşağımın yaddaşını gücləndirmək üçün hansı qidalar yaxşıdır?
Beyin sağlamlığı üçün “super qidalar” mövcuddur. Rasionuna qızılbalıq kimi yağlı balıqlar (Omeqa-3 mənbəyi), yumurta (xolin mənbəyi), qoz, avokado, qaragilə, ispanaq kimi tünd yaşıl tərəvəzlər əlavə etmək yaddaşı gücləndirməyə kömək edə bilər.
Diqqət Əskikliyi və Hiperaktivlik Pozuntusu yaddaş zəifliyinə səbəb olurmu?
Birbaşa yaddaşı pozmur, ancaq dolayı yolla təsir edir. DEHP olan uşaqlar diqqətlərini toplaya bilmədikləri üçün məlumatı beyinə effektiv şəkildə “yaza” bilmirlər. Bu səbəbdən də sonradan həmin məlumatı xatırlamaqda çətinlik çəkirlər. Problem yaddaşın anbarında deyil, məlumatın anbardan əvvəlki emal mərhələsindədir.
Telefon və planşet istifadəsi uşağın yaddaşına necə təsir edir?
Həddindən artıq ekran istifadəsi beyini sürətli və davamlı stimullaşdırmaya alışdırır. Bu, uşağın diqqət müddətini qısaldır və dərin düşünmə, problemi həll etmə və məlumatı uzun müddət yadda saxlama bacarıqlarını zəiflədir. Həmçinin, yuxu keyfiyyətini pozaraq yaddaşa mənfi təsir göstərir.
Uşaqlarda yaddaş problemi üçün nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?
Əgər uşağınızın unutqanlığı onun məktəb həyatına, gündəlik fəaliyyətlərinə və sosial münasibətlərinə ciddi şəkildə təsir edirsə, bu vəziyyət bir neçə aydır davam edirsə və ya digər narahatedici simptomlarla (məsələn, kəskin davranış dəyişiklikləri, baş ağrıları) müşayiət olunursa, mütləq bir pediatr və ya uşaq nevroloquna müraciət etməlisiniz.
Səhifənin məzmunu yalnız məlumat məqsədi daşıyır. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.