Valideyn olmaq, hər şeydən əvvəl diqqət və müşahidə tələb edən bir məsuliyyətdir. Uşağınızın böyüməsini izləyərkən, bəzən onların davranışlarında və ya fiziki inkişafında narahatlıq doğuran məqamlarla qarşılaşa bilərsiniz. Sinir sistemi insan orqanizminin idarəetmə mərkəzidir; hərəkət, danışıq, öyrənmə və hisslərimizi tənzimləyir.
Bu sistemdə yaranan hər hansı bir nasazlıq erkən dövrdə aşkar edildikdə, müalicə şansı daha yüksək olur. Bəs, valideynlərin ən çox verdiyi sual olan “Uşaqlarda nevroloji əlamətlər hansılardır?” və hansı hallarda həkimə müraciət etmək lazımdır?
Bu məqalədə, yaş qruplarına görə dəyişən nevroloji əlamətləri, xəbərdarlıq siqnallarını və bu mövzuda bilməli olduğunuz ən vacib məqamları ətraflı şəkildə izah edəcəyik. Unutmayın ki, aşağıdakı məlumatlar maarifləndirmə xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi müayinəni əvəz etmir.
Yaş qruplarına görə uşaqlarda nevroloji əlamətlər
Nevroloji əlamətlər uşağın yaşına görə fərqli şəkildə təzahür edir. Yeni doğulmuş körpədə normal sayılan bir hal, 3 yaşlı uşaq üçün ciddi bir siqnal ola bilər.
1. Yeni doğulmuşlar və körpələr (0-12 Ay)
Həyatın bu ilk ili, motor (hərəkət) bacarıqlarının formalaşması üçün kritikdir.
Valideynlər aşağıdakı əlamətlərə xüsusi diqqət yetirməlidir:
Əzələ Tonusu Problemləri:
Hipotoniya (Boş əzələlər): Körpə qucağa alındıqda “xəmir kimi” və ya həddindən artıq boş hiss olunursa, başını saxlaya bilmirsə, bu, əzələ zəifliyinin (hipotoniya) əlaməti ola bilər.
Hipertoniya (Gərgin əzələlər): Əksinə, körpənin ətrafları çox sərt, gərgin və hərəkət etdirilməsi çətin olarsa, əlləri daim bərk yumruq şəklində qalarsa, bu spastikliyin (hipertoniya) göstəricisi ola bilər.
Reflekslərin Pozulması: Yeni doğulmuşların spesifik refleksləri (tutma, əmmə, axtarma) olur. Bu reflekslərin olmaması və ya müəyyən aydan sonra hələ də itməməsi nevroloji problemə işarə edə bilər.
Göz Təması və İzləmə: 2-3 aylıq körpə artıq anasının üzünə baxmalı və parlaq əşyaları gözləri ilə izləməlidir. Göz təmasının olmaması və ya göz bəbəklərində titrəmə (nistaqm) müşahidə edilərsə, həkimə müraciət edilməlidir.
Qıcolmalar və Qəribə Hərəkətlər: Körpənin bədənində ritmik titrəmələr, gözlərin bir nöqtəyə zillənməsi, dodaqların göyərməsi ilə müşayiət olunan nəfəs dayanması halları ciddi nevroloji siqnaldır.
Əmgək Problemləri: Başın təpə hissəsindəki yumşaq nahiyənin (əmgəyin) həddindən artıq qabarması (kəllədaxili təzyiq əlaməti ola bilər) və ya çox tez bağlanması.
2. Erkən uşaqlıq dövrü (1-3 Yaş)
Bu dövrdə uşaqlar yeriməyi və danışmağı öyrənirlər. İnkişaf ləngimələri bu dövrdə daha aydın görünməyə başlayır.
Yerimə və Hərəkət: 18 aylığına qədər uşaq müstəqil yerimirsə, yeriyərkən daim barmaq uclarında gəzirsə və ya tez-tez səbəbsiz yerə yıxılırsa, bu, diqqət tələb edir. Həmçinin, bədənin bir tərəfinin (sağ və ya sol) digərindən daha az istifadə edilməsi (məsələn, oyuncağı həmişə eyni əllə tutmaq) asimmetriya əlamətidir.
Nitq Ləngiməsi: 2 yaşında uşağın lüğət ehtiyatında ən azı bir neçə sadə söz olmalı və sadə cümlələr qura bilməlidir. Əgər uşaq adına reaksiya vermirsə, sadə əmrləri başa düşmürsə və ya heç danışmırsa, bu, eşitmə problemi ilə yanaşı nevroloji və ya inkişaf probleminin (məsələn, autizm spektri) əlaməti ola bilər.
Reqressiya (Geriləmə): Uşağın əvvəllər qazandığı bacarıqları itirməsi (məsələn, danışan uşağın susması, yeriyən uşağın yeriməkdən imtina etməsi) ən ciddi “qırmızı bayraq”lardan biridir və təcili həkim müdaxiləsi tələb edir.
3. Məktəbəqədər və məktəb yaşı (4 yaş və yuxarı)
Bu yaşda daha mürəkkəb nevroloji əlamətlər, məsələn, öyrənmə çətinlikləri və baş ağrıları ön plana çıxır.
Baş Ağrıları: Uşaqların tez-tez baş ağrısından şikayət etməsi, xüsusilə səhər yuxudan oyananda baş verən və qusma ilə müşayiət olunan ağrılar ciddi araşdırılmalıdır.
Diqqət və Davranış: Həddindən artıq hərəkətlilik (hiperaktivlik), diqqəti toplaya bilməmək, aqressiv davranışlar və ya sosial əlaqələrdə çətinliklər nevroloji inkişafın fərqli aspektləridir.
Koordinasiya Pozğunluğu: Uşaq tez-tez əşyaları əlindən salırsa, qaçarkən koordinasiyanı itirirsə, velosiped sürmək kimi tarazlıq tələb edən hərəkətləri öyrənməkdə həddindən artıq çətinlik çəkirsə, bu, “dispraksiya” və ya beyincik funksiyaları ilə bağlı ola bilər.
Təcili diqqət tələb edən nevroloji əlamətlər
Yaşından asılı olmayaraq, aşağıdakı əlamətlər müşahidə edildikdə, vaxt itirmədən uşaq nevroloquna müraciət edilməlidir:
Qıcolmalar (Epileptik tutmalar): Bədənin qıcolması, huşun itirilməsi və ya uşağın “donub qalması” (absans) halları.
Baş Ölçüsündə Dəyişikliklər: Baş çevrəsinin yaşıdlarına görə çox sürətlə böyüməsi (hidrosefaliya şübhəsi) və ya çox kiçik qalması (mikrosefaliya).
Yuxu Pozğunluqları: Gecələr tez-tez oyanma, yuxuda qışqırma, yuxuya getməkdə ciddi çətinliklər.
Hissiyyat Pozğunluqları: Səsə, işığa və ya toxunuşa qarşı həddindən artıq həssaslıq və ya heç reaksiya verməmək.
Diaqnostika necə aparılır?
Həkimə müraciət etdiyiniz zaman ilk növbədə klinik müayinə aparılır. Uşaq nevroloqu uşağın reflekslərini, əzələ gücünü, göz dibini və koordinasiyasını yoxlayır. Ehtiyac yaranarsa, aşağıdakı instrumental müayinələr təyin oluna bilər:
EEQ (Elektroensefaloqrafiya): Beynin elektrik aktivliyini ölçür (əsasən epilepsiya şübhəsi zamanı).
Neyrosonoqrafiya (NSQ): Əmgəyi açıq olan körpələrdə beyin strukturlarının ultrasəs müayinəsi.
MRT (Maqnit Rezonans Tomoqrafiya): Beyin toxumasının daha dəqiq və detallı görüntülənməsi üçün.
Genetik testlər: İrsi xəstəliklərin istisna edilməsi üçün.
Valideynlərin ən böyük səhvi diaqnozdan qorxaraq həkimə getməyi təxirə salmaqdır. Unutmayın ki, uşaq beyni “neyroplastikdir”, yəni dəyişməyə və bərpa olunmağa meyillidir.
Erkən müdaxilə (reabilitasiya, dərman müalicəsi və ya pedaqoji dəstək) ilə bir çox problemi tamamilə aradan qaldırmaq və ya yüngülləşdirmək mümkündür.
Tez-tez verilən suallar
Uşağım gec dil açır, bu nevroloji problemdirmi?
Hər nitq ləngiməsi nevroloji xəstəlik demək deyil. Bəzən bu, sadəcə genetik xüsusiyyət və ya sosial mühitlə bağlı ola bilər. Lakin, əgər uşaq 2 yaşında hələ də heç bir söz demirsə, sadə əmrləri anlamırsa və ya göz təması qurmursa, mütləq uşaq nevroloqu, loqoped və psixoloq tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Uşaqlarda "tiki" (qeyri-iradi hərəkətlər) nə vaxt təhlükəlidir?
Göz qırpma, çiyin atma və ya boğaz təmizləmə kimi tiklər uşaqlarda, xüsusilə stress dövrlərində tez-tez rast gəlinir və çox vaxt keçicidir. Lakin bu hərəkətlər uzun müddət (1 ildən çox) davam edərsə, səsli tiklərlə birləşərsə və uşağın gündəlik həyatına mane olarsa (Tourette sindromu şübhəsi), mütəxəssis müdaxiləsi lazımdır.
Yüksək hərarət zamanı uşağın qıcolması epilepsiya əlamətidirmi?
Xeyr, buna “febril qıcolma” deyilir və adətən 6 ay – 5 yaş arası uşaqlarda, qızdırma sürətlə qalxdıqda baş verir. Febril qıcolmalar qorxulu görünsə də, əksər hallarda beyində qalıcı zədə buraxmır və epilepsiya xəstəliyi sayılmır. Yenə də ilk qıcolmadan sonra mütləq həkim müayinəsi şərtdir.
Uşağımın barmaq ucunda yeriməsi normaldırmı?
Yeriməyə yeni başlayan uşaqlarda barmaq ucunda gəzmək vərdiş ola bilər. Əgər uşaq istədiyi vaxt dabanını yerə qoya bilirsə, bu adətən “idiopatik (səbəbi bilinməyən) barmaq ucu yeriməsi”dir və zamanla keçir.
Lakin uşaq dabanını yerə qoymaqda fiziki çətinlik çəkirsə, əzələləri çox gərgindirsə, bu, serebral iflic (DCP) və ya digər nevroloji problemlərin əlaməti ola bilər.
Uşağın hiperaktiv olması nevroloji xəstəlikdirmi?
Hiperaktivlik sadəcə “yaramazlıq” deyil, Diqqət Əskikliyi və Hiperaktivlik Pozuntusu (DEHP) adlı nevroloji-davranış pozuntusu ola bilər. Əgər uşaq bir yerdə dura bilmirsə, diqqətini 5-10 dəqiqə belə toplaya bilmirsə, impulsivdirsə və bu hal həm evdə, həm də bağçada/məktəbdə problemlər yaradırsa, nevroloji və psixoloji dəstək alması tövsiyə olunur.
Uşaqlarda nevroloji əlamətlər hansılardır?” sualına cavab tapmaq, valideynlərin ayıq-sayıq olması üçün ilk addımdır. Uşağınızın inkişafında müşahidə etdiyiniz kiçik bir detalı belə həkiminizlə bölüşməkdən çəkinməyin.
Yuxarıda sadalanan əlamətlərdən hər hansı biri övladınızda varsa, təşvişə düşmək əvəzinə, peşəkar bir rəy almaq ən doğru yoldur.
Unutmayın: Erkən diaqnoz, uğurlu müalicənin açarıdır. Uşağınızın gələcəyi və sağlamlığı üçün şübhələrinizi bir kənara qoyun və mütəxəssisə müraciət edin.
Övladınızın inkişafı ilə bağlı narahatlıqlarınız varmı? Bu gün peşəkar bir uşaq nevroloquna müraciət edərək övladınızın sağlam gələcəyini sığortalayın.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumatlandırma məqsədi daşıyır. Dəqiq diaqnoz və müalicə üçün həkiminizlə məsləhətləşin.