Uşaqlarda baş ölçüsü neçə olmalıdır? Körpəsinin başını ölçdürən və ya uşağının başının yaşıdlarından balaca ya da böyük göründüyünü düşünən hər valideyn bu sualı bir dəfə də olsa verir.
Əvvəlcə sizi sakitləşdirmək istəyirik: baş ölçüsü hər uşaqda eyni deyil, normanın geniş bir aralığı var və fərqlərin əksəriyyəti tamamilə təbiidir.
Bununla belə, baş ölçüsü beynin böyüməsini əks etdirdiyi üçün onu düzgün izləmək vacibdir.
Baş ölçüsü (baş çevrəsi) nədir və niyə ölçülür?
Tibbdə “baş ölçüsü” dedikdə adətən baş çevrəsi nəzərdə tutulur. Bu, başın ən geniş hissəsindən keçən çevrənin santimetrlə ölçülmüş uzunluğudur.
Həyatın ilk illərində beyin çox sürətlə böyüyür və kəllə də beynin ardınca genişlənir. Buna görə baş çevrəsi uşaq nevroloqun hər planlı müayinədə boy və çəki ilə yanaşı ölçdüyü əsas göstəricilərdən biridir.
Ölçü sadə və ağrısızdır. Bəzi problemləri hələ əlamətlər tam ortaya çıxmamış görməyə imkan verir.
Uşaqlarda baş ölçüsünün yaşa görə norması
Aşağıdakı rəqəmlər Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) uşaq böyümə standartlarındakı orta (median) dəyərlərə əsaslanan təxmini göstəricilərdir.
| Yaş | Oğlanlar (sm) | Qızlar (sm) |
|---|---|---|
| Doğulduqda | 34,5 | 33,9 |
| 1 ay | 37,3 | 36,5 |
| 3 ay | 40,5 | 39,5 |
| 6 ay | 43,3 | 42,2 |
| 9 ay | 45,0 | 43,8 |
| 12 ay (1 yaş) | 46,1 | 44,9 |
| 24 ay (2 yaş) | 48,3 | 47,2 |
| 3 yaş | 49,5 | 48,5 |
Bu cədvəldən bir neçə nəticə çıxarmaq olar:
- İlk 3 ayda baş çevrəsi ayda təxminən 2 sm artır.
- İlk ilin sonuna qədər ümumi artım təxminən 12 sm olur.
- İkinci ildə artım təxminən 2 sm-ə qədər yavaşlayır.
- 3 yaşdan sonra artım xeyli ləngiyir. Yetkin yaşda baş çevrəsi təxminən 54–57 sm olur.
Orta dəyər “tək düzgün rəqəm” demək deyil
Yuxarıdakı rəqəmlər orta göstəricidir. Uşağınızın ölçüsü bundan bir qədər fərqlənirsə, bu, problem demək deyil. Məsələn, yeni doğulmuş körpələrdə təxminən 32–37 sm, bir yaşda isə təxminən 42–49 sm arası normal sayıla bilər.
Həkimlər bunu persentil (faiz əyriləri) ilə qiymətləndirir. Persentil uşağı eyni yaşda və eyni cinsdə olan uşaqlarla müqayisə edir. Məsələn, 3-cü persentil o deməkdir ki, 100 uşaqdan yalnız 3-ünün başı bundan kiçikdir. Baş çevrəsi 3-cü ilə 97-ci persentil arasında olan uşaqlar çox vaxt normal hesab edilir.
Tək bir rəqəmdən də vacibi əyrinin getdiyi istiqamətdir. Uşaq sabit şəkildə 25-ci persentil xətti boyunca böyüyürsə, bu, adətən yaxşı əlamətdir. Əgər baş çevrəsi qısa müddətdə bir neçə persentil xəttini kəsib keçirsə, bu, həkimin diqqətini çəkməlidir.
Baş çevrəsi evdə necə düzgün ölçülür?
Həkim ölçməsi daha dəqiq olsa da, evdə ölçmək istəyirsinizsə, bunlara diqqət edin:
- Uzanmayan yumşaq ölçü lenti istifadə edin. Dərzi lenti uyğundur, metal ruletka yaramaz.
- Lenti qaşların bir az yuxarısından, qulaqların üstündən və ənsənin ən çıxıntılı nöqtəsindən keçirin.
- Lent başın ətrafında hər yerdə eyni səviyyədə olmalı və dəriyə çox sıxılmamalıdır.
- 2–3 dəfə ölçün və ən böyük nəticəni qəbul edin.
- Nəticəni yazın və tarixini qeyd edin.
Evdə ölçmə kiçik xətalara açıqdır. Rəqəm sizi narahat edirsə, uşaq həkiminə müraciət edin.
Baş ölçüsü normadan kiçik olarsa: mikrosefaliya
Mikrosefaliya baş çevrəsinin yaşa və cinsə görə normadan xeyli kiçik olması deməkdir. Adətən baş çevrəsi normadan 2 standart kənarlaşma (təxminən 3-cü persentil) aşağı olduqda bu diaqnoz düşünülür. Ağır hallarda göstərici daha da aşağı olur.
Mikrosefaliyada hansı əlamətlər ola bilər?
- inkişafda gecikmə (gec oturma, gec yeriməyə başlama, gec danışma)
- qidalanmada çətinlik
- qıcolmalar
- hiperaktivlik və ya diqqət çatışmazlığı
- görmə və eşitmə problemləri
Bəzi uşaqlarda başqa heç bir əlamət olmur. Baş kiçik olsa da, uşaq normal inkişaf edir.
Mikrosefaliyanın mümkün səbəbləri
- Genetik səbəblər (məsələn, Daun sindromu kimi xromosom pozuntuları və ya digər irsi sindromlar)
- Hamiləlikdə keçirilən infeksiyalar: toksoplazmoz, qızılcaya bənzər qırmızı yel (rubeola), sitomeqalovirus, herpes, Zika virusu
- Hamiləlikdə alkoqol, siqaret və ya narkotik maddələrin təsiri
- Doğuş zamanı oksigen çatışmazlığı
- Ağır qidalanma çatışmazlığı
- Kəllə tikişlərinin vaxtından əvvəl bitişməsi (kraniosinostoz)
- doğuşdan sonra beyin infeksiyaları və ya travmalar
Baş ölçüsü normadan böyük olarsa: makrosefaliya
Makrosefaliya baş çevrəsinin yaşa və cinsə görə normadan xeyli böyük olması (təxminən 97-ci persentildən yuxarı) deməkdir. Bu, həmişə xəstəlik əlaməti deyil.
Ən çox rast gəlinən səbəblər
- Ailəvi (irsi) iri baş. Valideynlərdən birinin də başı iridirsə, uşaqda bu, çox vaxt heç bir problem yaratmır.
- Beyin ətrafındakı mayeli boşluqların xoşxassəli genişlənməsi. Bu vəziyyət körpələrdə olur və çox vaxt 2 yaşa qədər özü keçir. Həkim nəzarəti tələb edir.
- Hidrosefaliya, yəni beyin mayesinin (likvor) beyin boşluqlarında yığılması. Bu, müalicə tələb edir.
- beyində qansızma, kistalar və ya şişlər
- bəzi genetik və maddələr mübadiləsi xəstəlikləri
- Raxit (D vitamini çatışmazlığı). Bəzi hallarda baş formasının dəyişməsinə və fontanelin gec bağlanmasına səbəb ola bilər.
Hansı əlamətlər narahatlıq doğurmalıdır?
- baş çevrəsinin qısa müddətdə sürətlə artması
- fontanelin (körpənin başının üstündəki yumşaq nahiyənin) gərgin və qabarıq olması
- gözlərin aşağıya doğru “batan günəş” kimi baxması
- təkrarlanan qusma, qıcıqlanma və ya həddindən artıq yuxululuq
- başdakı damarların qabarıq görünməsi
- inkişafda gecikmə
- böyük uşaqlarda şiddətli baş ağrısı və səhərlər qusma
Hər kiçik və ya iri baş xəstəlik demək deyil
Çox valideyn qonşunun uşağı ilə müqayisə edib həyəcanlanır.
Burada bir neçə vacib məqam var:
- Ölçünün uşağın boyu və çəkisi ilə uyğunluğu önəmlidir. Hündürboylu uşağın başı da nisbətən iri ola bilər.
- Valideynlərin baş çevrəsi də nəzərə alınır. Həkim bəzən ata və ananın da başını ölçür.
- Vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə ölçü həqiqi yaşa yox, “düzəldilmiş yaşa” görə qiymətləndirilir. Bu, körpənin gözlənilən doğuş tarixinə görə hesablanan yaşdır.
- Tək bir ölçmə deyil, bir neçə ölçmənin dinamikası qiymətləndirilir.
Həkim baş ölçüsünü necə qiymətləndirir? (Diaqnostika)
Baş çevrəsi normadan kənara çıxdıqda həkim aşağıdakı addımları ata bilər:
- Anamnez toplayır. Hamiləliyin gedişi, doğuşun necə keçdiyi, körpənin inkişafı, ailədə oxşar hallar soruşulur.
- Ölçməni təkrarlayır və nəticəni ÜST böyümə əyriləri üzərində qiymətləndirir.
- Fiziki və nevroloji müayinə aparır. Fontanelə, kəllə tikişlərinə, əzələ tonusuna və reflekslərə baxılır.
- Neyrosonoqrafiya (beynin ultrasəs müayinəsi) təyin edə bilər. Fontanel hələ açıq olan körpələrdə bu müayinə ağrısız və təhlükəsizdir.
- Lazım gəldikdə MRT və ya KT (beynin dəqiq təsvirini verən müayinələr) təyin edir.
- Şübhə olduqda qan analizləri, infeksiya testləri, genetik müayinə və ya göz dibi müayinəsi planlaşdırıla bilər.
Bu müayinələrin hamısı hər uşaqda lazım olmur. Hansının zəruri olduğuna yalnız həkim qərar verir.
Müalicə üsulları
Müalicə tamamilə səbəbdən asılıdır:
- Ailəvi iri və ya kiçik baş (başqa problem yoxdursa): müalicə tələb olunmur, yalnız mütəmadi izləmə aparılır.
- Xoşxassəli mayeli boşluq genişlənməsi: adətən müşahidə kifayətdir.
- Hidrosefaliya: ən çox cərrahi müalicə aparılır. Artıq mayeni başqa nahiyəyə axıdan nazik boru (şant) quraşdırılır və ya endoskopik əməliyyat edilir.
- Kraniosinostoz: kəllənin cərrahi yolla düzəldilməsi mümkündür.
- Raxit: D vitamini qəbulu və qidalanmanın düzəldilməsi.
- Mikrosefaliya: mikrosefaliyanı tam “müalicə etmək” mümkün deyil. Dəstəkləyici yanaşma tətbiq olunur: erkən inkişaf proqramları, fizioterapiya, loqoped məşğələləri, qıcolmaların nəzarətə alınması.
Valideynlər üçün praktik tövsiyələr
- Uşağınızı planlı müayinələrə mütəmadi aparın. İlk 2 il baş çevrəsinin ən diqqətlə izlənildiyi dövrdür.
- Hamiləlik dövründə alkoqoldan və siqaretdən uzaq durun, həkimin tövsiyə etdiyi folat turşusu və vitaminləri qəbul edin.
- Hamiləlik dövründə infeksiyalardan qorunun və həkim nəzarətində olun.
- Körpənin D vitamini qəbulunu həkimin tövsiyəsi ilə təmin edin.
- Uşağı başqaları ilə müqayisə etməyin. Hər uşağın öz böyümə əyrisi var.
- Gündəlik həyatda müşahidə etdiyiniz dəyişiklikləri (qıcolma, yuxululuq, qusma, inkişafda geriləmə) qeyd edib həkimə danışın.
Tez-tez verilən suallar
Yeni doğulmuş körpənin baş ölçüsü neçə santimetr olmalıdır?
1 yaşında uşağın baş çevrəsi neçə sm olmalıdır?
Uşağın başı böyükdürsə, bu hidrosefaliya deməkdir?
Körpənin başı kiçikdirsə nə etməli?
Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və həkim məsləhətini, diaqnostikanı və ya müalicəni əvəz etmir. Uşağınızın baş ölçüsü və ya inkişafı ilə bağlı narahatlığınız varsa, mütəxəssis həkimə müraciət edin. Məqalədəki norma göstəriciləri ÜST böyümə standartlarına əsaslanan təxmini dəyərlərdir.