Uşağın həyatının ilk ili beyin və sinir sisteminin ən sürətli inkişaf etdiyi dövrdür. Məhz bu dövrdə uşaq oturmağı, sürünməyi, ayaq üstə durmağı, ilk sözlərini deməyi və ətraf mühitlə şüurlu şəkildə əlaqə qurmağı öyrənir.
1 yaşında uşağın nevroloji inkişafı valideynlər üçün narahatlıq və maraq doğuran mövzulardan biridir, çünki məhz bu yaşda inkişaf normalarından kənarlaşmalar ilk dəfə nəzərə çarpa bilər.
Nevroloji inkişaf yalnız hərəkət bacarıqlarını deyil, həm də görmə, eşitmə, nitq, emosional reaksiyalar və sosial ünsiyyət qurma qabiliyyətini əhatə edir.
1 yaşında normal nevroloji inkişaf necə olmalıdır?
Uşaq inkişafı fərdi xarakter daşısa da, pediatriya və uşaq nevrologiyasında qəbul olunmuş ümumi norma göstəriciləri mövcuddur. Bu göstəricilər həkimlərə uşağın inkişafını qiymətləndirmək və mümkün gecikmələri erkən aşkar etmək üçün əsas meyar rolunu oynayır.
Hərəkət (motor) inkişafı
1 yaşına qədər sağlam uşaq adətən aşağıdakı bacarıqları nümayiş etdirir:
- Dəstəksiz oturmaq
- Əl-diz üzərində sürünmək
- Dəstəklə ayağa qalxmaq və mebeldən tutaraq addımlamaq
- Bəzi uşaqlar artıq müstəqil ilk addımlarını atır
- Əşyaları bir əldən digərinə ötürmək
- Baş və barmaq ilə kiçik əşyaları tutmaq (pinsət tutuşu)
Qeyd etmək lazımdır ki, müstəqil yeriş bəzi uşaqlarda 1 yaşdan sonra, hətta 15-16 aylıqda formalaşa bilər və bu, mütləq patoloji sayılmır.
Nitq və dil inkişafı
1 yaşlı uşaq adətən:
- “ana”, “ata” kimi sadə sözləri şüurlu şəkildə işlədir
- Öz adına səslənildikdə reaksiya verir
- Sadə tapşırıqları anlayır (“əli ver”, “gəl bura”)
- Müxtəlif səs tonları ilə “danışır” (bala-bala danışıq)
- Əl ilə işarə edərək istəklərini bildirir
Sosial-emosional inkişaf
Bu yaşda uşaqlar tanış insanları yaddan tanıyır, yad adamlardan çəkinə bilər, valideynlə ayrılıqda narahatlıq göstərir və oyun zamanı təqlid etmə bacarığı nümayiş etdirir. Gülümsəmə, sevinc, narazılıq kimi emosiyalar daha aydın ifadə olunur.
Koqnitiv inkişaf
Uşaq bu yaşda səbəb-nəticə əlaqəsini anlamağa başlayır (məsələn, düyməyə basanda oyuncağın səs çıxarması), əşyaları gizlətmək-tapmaq oyunlarına maraq göstərir və sadə təlimatları yerinə yetirə bilir.
Nevroloji inkişafda gecikmə əlamətləri
Hər uşağın inkişaf tempi fərqli olsa da, aşağıdakı əlamətlər valideynləri diqqətli olmağa və pediatr-nevroloqa müraciət etməyə sövq etməlidir:
- 12 aylıqda hələ də dəstəksiz oturmamaq
- Sürünmə bacarığının tam olmaması
- Əşyaları tutmaq və əldən-ələ ötürmək bacarığının olmaması
- Səslərə, adına çağırılmaya reaksiya verməmək
- Göz təması qurmamaq və ya çox məhdud göz təması
- Heç bir səs, heca və ya söz istehsal etməmək
- Əzələ tonusunda ifrat zəiflik (hipotoniya) və ya sərtlik (hipertoniya)
- Bədənin bir tərəfindən üstünlük təşkil edən qeyri-simmetrik hərəkətlər
- Baş ölçüsünün böyüməsinin dayanması və ya qeyri-normal sürətlə artması
- Əvvəllər qazanılmış bacarıqların itirilməsi (reqressiya)
Bu əlamətlərdən biri və ya bir neçəsi müşahidə olunarsa, bu, mütləq ciddi bir problemin olduğu anlamına gəlmir, lakin erkən diaqnostika üçün mütəxəssis müayinəsi vacibdir.
Gecikməyə səbəb ola bilən amillər
Nevroloji inkişaf gecikməsinin bir çox mümkün səbəbi ola bilər, o cümlədən:
- Doğuş zamanı oksigen çatışmazlığı (perinatal hipoksiya)
- Vaxtından əvvəl doğulma (prematürlik)
- Genetik və xromosom pozğunluqları
- Mərkəzi sinir sisteminin inkişaf qüsurları
- Hamiləlik dövründə keçirilmiş infeksiyalar
- Metabolik pozğunluqlar
- Ailəvi (irsi) inkişaf xüsusiyyətləri
Bəzi hallarda isə spesifik səbəb tapılmır və uşaq sadəcə özünəməxsus templə inkişaf edir. Buna görə də hər bir şübhəli vəziyyətdə düzgün qiymətləndirmə yalnız mütəxəssis tərəfindən aparılmalıdır.
Diaqnostika necə aparılır?
Uşaq nevroloqu ilk növbədə ətraflı anamnez toplayır — hamiləlik gedişi, doğuş prosesi, ailə tarixçəsi və uşağın inkişaf mərhələləri barədə məlumat alır. Ardından fiziki müayinə, reflekslərin yoxlanılması, əzələ tonusunun qiymətləndirilməsi aparılır.
Zərurət yarandıqda əlavə müayinələr təyin oluna bilər:
- Baş beyin ultrasəs müayinəsi (nörosonoqrafiya) — dəri qapanmayan uşaqlarda
- Elektroensefaloqrafiya (EEG)
- Maqnit-rezonans tomoqrafiya (MRT)
- Genetik testlər
- Eşitmə və görmə skrininqi
Diaqnostik nəticələrə əsasən həkim fərdi müalicə və ya reabilitasiya planı hazırlayır.
Valideynlər üçün praktiki tövsiyələr
- Uşağınızın inkişafını müntəzəm olaraq pediatr və zəruri hallarda uşaq nevroloqu ilə izləyin
- Hər uşağın öz inkişaf tempi olduğunu unutmayın, lakin əlamətlərə diqqətli olun
- Uşaqla danışın, oxuyun, oyun oynayın — bu, nitq və koqnitiv inkişafı dəstəkləyir
- Sürünmə, oturma, dayanma üçün təhlükəsiz məkan yaradın
- Peyvənd cədvəlinə əməl edin, çünki bəzi infeksiyalar nevroloji inkişafa təsir edə bilər
- Narahatlıq yaradan hər hansı əlamət olduqda gecikmədən mütəxəssisə müraciət edin
Tez-tez verilən suallar
1 yaşında uşaq hələ yeriməyibsə, bu narahatlıq üçün əsasdırmı?
1 yaşlı uşaq heç bir söz demirsə, bu nevroloji problemin əlamətidirmi?
Uşaqda əzələ tonusunun zəif olması (hipotoniya) nə deməkdir?
Uşaq nevroloqunun müayinəsinə nə vaxt getmək lazımdır?
Vacib Qeyd: Bu məqalə məlumatlandırma xarakteri daşıyır. Hər hansı bir şübhəli vəziyyətdə mütləq ixtisaslaşmış həkim-ginekoloqla məsləhətləşin.