Disleksiya nədir? Disleksiya əlamətləri və müalicəsi

Uşağınız məktəbdə oxumaqda çətinlik çəkirmi? Hərfləri qarışdırır və ya sözləri düzgün yazmaqda problem yaşayırmı? Bu, disleksiyanın əlamətləri ola bilər. Disleksiya nədir? Disleksiya əlamətləri və müalicəsi haqqında düzgün məlumat əldə etmək, vaxtında müdaxilə və uğurlu nəticələr üçün çox vacibdir.

Disleksiya dünyada ən geniş yayılmış öyrənmə çətinliklərindən biridir. Statistikaya görə, əhalinin təqribən 10-15%-i müxtəlif dərəcədə disleksiyadan əziyyət çəkir.

Disleksiya zəka səviyyəsi ilə əlaqəli deyil – disleksiyalı insanlar normal və ya yüksək intellektə malik ola bilərlər, lakin oxu-yazı bacarıqlarında xüsusi çətinliklər yaşayırlar.

Disleksiya nədir?

Disleksiya spesifik öyrənmə pozğunluğudur və əsasən oxuma, yazı və hərflərin tanınması ilə bağlı çətinliklərə səbəb olur. Bu vəziyyət beyində məlumatların emalı ilə əlaqəli neyrobioloji xüsusiyyətlərdən qaynaqlanır.

Disleksiyalı şəxslər sözləri hərflərə ayırmaqda, səsləri tanımaqda və oxuduqlarını sürətlə başa düşməkdə problemlər yaşayırlar. Bu, zəka və ya görmə problemlərindən qaynaqlanan bir vəziyyət deyil, beynin dil məlumatlarını emal etmə tərzindəki fərqliliklə əlaqədardır.

Disleksiya adətən genetik keçir və ailə üzvlərində də müşahidə edilə bilər. Erkən yaşlarda aşkar edilib müdaxilə edildikdə, uşaqlar öz potensiallarını tam şəkildə reallaşdıra bilərlər.

Disleksiyanın əsas əlamətləri

Disleksiya əlamətləri yaş və fərdi xüsusiyyətlərə görə dəyişiklik göstərir, lakin bəzi ümumi göstəricilər mövcuddur:

Məktəbəqədər yaşda əlamətlər:

Danışmağı gec öyrənmə
Yeni sözləri yadda saxlamaqda çətinlik
Qafiyələri tanımada problem
Hərfləri öyrənməkdə lənglik
Əl-göz koordinasiyasında zəiflik

Məktəb yaşında əlamətlər:

Oxuma səviyyəsinin yaşa uyğun olmaması
Hərfləri qarışdırma (məsələn, “b” və “d”, “p” və “q”)
Sözləri tərsinə oxuma və ya yazma
Yazıda çoxlu orfoqrafik səhvlər
Əzbərləmədə çətinlik (riyazi vaxtlar, əlifba, telefon nömrələri)
Tapşırıqları yerinə yetirmək üçün çox vaxt sərf etmə
Oxunan mətni başa düşməkdə problem

Yeniyetmə və böyüklərdə əlamətlər:

Səsli oxumaqdan çəkinmə
Uzun mətnləri oxumaqda və başa düşməkdə çətinlik
Yeni dilləri öyrənməkdə problem
Yazılı təqdimatlar hazırlamaqda çətinlik
Zaman idarəçiliyində problemlər
Xülasə çıxarmaqda çətinlik

Disleksiyanın səbəbləri

Disleksiya əsasən genetik və neyrobioloji amillərlə əlaqələndirilir:

Genetik faktor: Tədqiqatlar göstərir ki, disleksiya ailələrdə keçir. Əgər valideynlərdən birində disleksiya varsa, uşaqda bu vəziyyətin inkişaf etmə ehtimalı 40-60% təşkil edir.

Beyin strukturu: Disleksiyalı insanlarda beynin dil və oxu-yazı ilə məşğul olan bölgələrində funksional fərqliliklər müşahidə olunur. Bu bölgələr məlumatları fərqli şəkildə emal edir.

Fonoloq qavrayışı: Disleksiya ilə əlaqəli ən əsas problemlərdən biri fonoloq qavrayış çatışmazlığıdır – yəni səsləri tanımaq və işləmək bacarığının zəifliyi.

Hamiləlik dövründə tütün, alkoqol və ya narkotik istifadəsi, anadan əvvəl infeksiyalar və erkən doğuş riski artıra bilər, lakin bunlar birbaşa səbəb deyil.

Disleksiya diaqnozu necə qoyulur?

Disleksiya diaqnozu ətraflı qiymətləndirmə prosesi tələb edir:

Tibbi müayinə: İlk növbədə görmə və eşitmə problemləri kimi digər səbəbləri istisna etmək üçün tibbi müayinə aparılır.

Psixoloji qiymətləndirmə: Klinik psixoloq və ya neyropısixoloq tərəfindən standartlaşdırılmış testlər aparılır. Bu testlər oxuma sürəti, dəqiqliyi, anlama, fonoloq prosesləmə və yaddaşı qiymətləndirir.

Akademik qiymətləndirmə: Oxu-yazı bacarıqları yaş səviyyəsi ilə müqayisə edilir.

Ailə tarixi: Genetik meyilliyin olub-olmaması araşdırılır.

Diaqnoz adətən məktəb yaşında qoyulur, lakin erkən yaşlarda (4-5 yaş) risk faktorları müəyyən edilə bilər. Erkən müdaxilə daha effektiv nəticələr verir.

Disleksiya müalicəsi və dəstək strategiyaları

Disleksiya müalicə edilməli bir xəstəlik deyil, lakin düzgün yanaşma və dəstəklə idarə oluna bilər:

Təhsil müdaxilələri:

Strukturlaşdırılmış fonetik yanaşma: Səs-hərf əlaqələrini sistemli şəkildə öyrətmə.

Multisensorik öyrətmə: Görmə, eşitmə və toxunma hissləri bir yerdə istifadə edilir (məsələn, hərfləri qumda yazmaq).

Fərdi təhsil proqramı: Məktəbdə xüsusi dəstək və uyğunlaşmalar təmin edilir (əlavə vaxt, şifahi imtahanlar və s.).

Texnologiya dəstəyi: Mətn oxuma proqramları, səslə yazı proqramları və xüsusi tətbiqlər.

Ev dəstəyi:

Gündəlik oxuma praktikası (təzyiq olmadan)
Uşağın güclü tərəflərini vurğulamaq
Səbr və müsbət yanaşma
Audiobook və vizual materiallardan istifadə
Uşaqla bərabər oxuma

Peşəkar dəstək:

Disleksiya üzrə təlim almış pedaqoqlar
Logoped dəstəyi
Peşəkar psixoloji məsləhət (özünəinam problemləri üçün)

Tez-tez verilən suallar

Disleksiya neçə yaşında aşkar edilir və erkən diaqnoz nə qədər vacibdir?

Disleksiya adətən məktəb yaşında, 6-7 yaşlarında aşkar edilir, çünki bu dövrdə oxu-yazı bacarıqları inkişaf etməyə başlayır. Lakin risk faktorları daha erkən yaşlarda - 4-5 yaşında müəyyən edilə bilər. Erkən diaqnoz son dərəcə vacibdir, çünki beyin plastikliyi erkən yaşlarda daha yüksəkdir və müdaxilələr daha effektiv nəticə verir. Erkən dövrdə dəstək alan uşaqlar məktəb uğurunda əhəmiyyətli inkişaf göstərirlər və özünəinam problemləri ilə daha az üzləşirlər. Əgər uşağınızda disleksiya əlamətləri müşahidə edirsinizsə, pediatr, psixoloq və ya məktəb məsləhətçisi ilə mümkün qədər tez əlaqə saxlamaq tövsiyə olunur.

Disleksiya özü-özünə keçə bilərmi və ya böyüklərdə yox olurmu?

Xeyr, disleksiya özü-özünə keçən bir vəziyyət deyil. Bu, ömür boyu davam edən neyrobioloji xüsusiyyətdir. Lakin bu, insanların disleksiya ilə yaşaya bilməyəcəyi demək deyil. Düzgün təhsil yanaşmaları, strategiyalar və dəstəklə insanlar öz çətinliklərini idarə etməyi öyrənirlər və uğurlu həyat sürürlər. Böyüklərdə disleksiya "yox olmur", amma kompensasiya mexanizmləri inkişaf etdikcə problemlər daha az göz önündə olur. Çoxları öz sahələrində mütəxəssis olur, ali təhsil alır və peşəkar karyera qurur. Vacib olan disleksiyaya erkən müdaxilə edilməsi və fərdin güclü tərəflərinin inkişaf etdirilməsidir.

Disleksiya və DEHB (Diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozğunluğu) arasında əlaqə varmı?

Bəli, disleksiya və DEHB tez-tez bir yerdə müşahidə olunur. Tədqiqatlar göstərir ki, disleksiyalı uşaqların təqribən 25-40%-ində DEHB də mövcuddur. Hər iki vəziyyət öyrənmə prosesini çətinləşdirir, lakin fərqli səbəblərdən qaynaqlanır. Disleksiya oxu-yazı ilə bağlı spesifik çətinlikdir, DEHB isə diqqət, konsentrasiya və impulsivlik problemləridir. Bu iki vəziyyət bir yerdə olduqda, uşaq həm oxumada, həm də diqqət cəmləməkdə problem yaşayır. Belə hallarda hər iki vəziyyəti əhatə edən kompleks yanaşma tələb olunur. Əgər uşağınızda hər iki əlamət müşahidə olunursa, mütləq pedopısixiatr və ya neyropısixoloqla görüşmək lazımdır.

Disleksiyalı uşaq ali təhsil ala bilər və peşəkar həyatda uğurlu ola bilərmi?

Mütləq! Disleksiya intellektlə əlaqəli deyil və disleksiyalı insanlar tamamilə uğurlu həyat sürə, ali təhsil ala və peşəkar sahədə böyük nailiyyətlər əldə edə bilərlər. Əslində bir çox disleksiyalı insan kreativ düşüncə, problem həll etmə və fərqli perspektivdən baxma kimi güclü bacarıqlara malikdir. Universitetlərdə və iş yerlərində disleksiyalı insanlara uyğunlaşmalar təmin edilir - əlavə vaxt, şifahi imtahanlar, mətn oxuma proqramları və s. Tarixi şəxsiyyətlərə baxsaq - Albert Einstein, Leonardo da Vinci, Richard Branson və daha çoxları disleksiyalı olub və müstəsna nailiyyətlər qazanıblar. Açar erkən dəstək, düzgün strategiyalar və özünəinamın qorunub saxlanılmasıdır. Disleksiya fərqli bir öyrənmə tərzidir, qabiliyyətsizlik deyil.

Diqqət: Bu məqalə ümumi məlumat məqsədlidir və tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Disleksiya əlamətləri ilə bağlı şübhəniz varsa, mütləq mütəxəssislə məsləhətləşin.

Post Tags :

Paylaşmaq :