“Uşaq neçə yaşında danışır?” – Bu, yəqin ki, yeni valideynlərin pediatrlarına ən çox verdiyi suallardan biridir. Övladının ilk addımları kimi, onun ilk sözlərini eşitmək də hər bir valideyn üçün həyəcanlı bir gözləntidir. Bəzən uşağınızın həmyaşıdlarının artıq bir neçə kəlmə dediyini görüb narahat ola bilərsiniz.
Hər uşağın inkişaf templi fərqlidir, lakin nitq inkişafında müəyyən orta göstəricilər və mərhələlər mövcuddur. Bu məqalədə uşaqların nitq inkişafı mərhələlərini ətraflı araşdıracaq, hansı yaşda hansı səsləri və sözləri gözləməli olduğunuzu izah edəcək və nə zaman bir mütəxəssislə məsləhətləşməyin lazım olduğunu aydınlaşdıracağıq.
Aylara görə nitq inkişafı mərhələləri
Uşağın danışma prosesi doğuşdan başlayır. Onlar səsləri dinləyir, təqlid etməyə çalışır və ünsiyyət qurmağı öyrənirlər. Budur, uşağın nitq inkişafının aylara görə bölgüsü:
0-6 Ay: İlkin səslər və qığıldama
Bu dövrdə körpəniz ünsiyyət üçün ağlamaqdan istifadə edir. Ancaq ay keçdikcə fərqli ehtiyaclar üçün fərqli ağlama tonları inkişaf etdirir.
0-3 ay: Əsasən “a”, “o” kimi sait səslərə bənzər qığıltılar çıxarır. Sizin səsinizə reaksiya verir, gülümsəyir.
4-6 ay: Daha çox “ba-ba”, “ma-ma”, “da-da” kimi hecaları təkrarlaya bilər (hələ ki, şüurlu deyil). Fərqli emosiyaları (sevinc, narazılıq) səslərlə ifadə etməyə başlayır.
6-12 Ay: "Ata" və "Ana" gözləntisi
Bu, aktiv “danışıq” mərhələsidir.
6-9 ay: Artıq öz adını tanıyır və çağırılanda reaksiya verir. “Yox” kimi sadə təlimatları anlamağa başlayır.
10-12 ay: Uşaq neçə yaşında danışır sualının ilk konkret cavabı burada görünür. Təxminən 1 yaş civarında əksər uşaqlar şüurlu şəkildə “ata”, “ana” kimi 1-3 söz deməyə başlayır. Həmçinin, jestlərlə (əl sallamaq, “gəl-gəl” etmək) ünsiyyəti gücləndirir.
1-2 Yaş (12-24 Ay): İlk sözlər və söz ehtiyatının artması
Bu dövr nitq üçün “partlayış” dövrüdür.
12-18 ay: Hər ay yeni sözlər öyrənir. Təxminən 18 aylığında 10-20 söz ehtiyatı ola bilər. “Top”, “su”, “ver” kimi sadə və ona maraqlı olan obyektlərin adlarını deyir.
18-24 ay: Söz ehtiyatı sürətlə 50-dən çox sözə qədər arta bilər. Ən əhəmiyyətlisi, iki sözü birləşdirib sadə cümlələr (“Ana gəl”, “Topu ver”) qurmağa başlayır. Bədən üzvlərini göstərə bilir.
2-3 Yaş (24-36 Ay): Həqiqi danışıq başlayır
2 yaşında danışmayan uşaq valideynləri narahat etsə də, bəzi uşaqlar üçün bu proses məhz 2 yaşından sonra sürətlənir.
Söz ehtiyatı 200-300-ə çatır.
“Mən”, “sən”, “o” kimi əvəzliklərdən istifadə edir.
Sadə suallara cavab verir (“Adın nədir?”, “Bu nədir?”).
2-3 sözdən ibarət cümlələr quraraq başına gələnləri, nə istədiyini izah edə bilir.
Nitq ləngiməsi nədir və nə zaman narahat olmalı?
Unutmayın, hər uşaq fərqlidir. Bəzi uşaqlar 18 ayında bir neçə söz deyərkən, bəziləri 2 yaşına qədər susub, sonra birdən-birə cümlələrlə danışa bilər (“gec danışan, amma sürətli inkişaf edən” tip).
Ancaq mütəxəssislər bəzi “qırmızı bayraq”lara diqqət etməyi tövsiyə edir:
12 aylığında: Qığıldamırsa, “ba-ba” kimi hecaları təkrarlamırsa və jestlərdən (əl sallamaq kimi) istifadə etmirsə.
18 aylığında: “Ana”, “ata” kimi ən azı bir neçə sadə sözü (hətta təhrif olunmuş formada) demirsə.
24 aylığında (2 yaş): 15-20 sözdən az ehtiyatı varsa, iki sözlük sadə cümlələr (“su ver”) qura bilmirsə.
36 aylığında (3 yaş): Söz ehtiyatı çox məhduddursa, sadə cümlələr qura bilmirsə və kənar adamlar onun danışığını anlamırsa.
Hər hansı bir yaşda: Əgər uşaq əvvəllər istifadə etdiyi sözləri və ya səsləri itirirsə (reqressiya).
Nitq ləngiməsinin səbəbləri müxtəlif ola bilər: Eşitmə problemləri (ən çox rast gəlinən səbəblərdən biri), autizm spektri pozuntuları, inkişaf ləngimələri və ya sadəcə fərdi templə bağlı ola bilər.
Uşağın danışması üçün nə etməli?
Uşağın daha tez və düzgün danışması üçün valideynlərin rolu əvəzsizdir.
Daim Danışın: Gördüyünüz hər şeyi təsvir edin. “Bax, bu qırmızı topdur”, “İndi biz əllərimizi yuyuruq”, “Sənə alma verirəm”.
Kitab Oxuyun: Hər gün kitab oxumaq uşağın söz ehtiyatını kəskin şəkildə artırır. Rəngli və şəkilli kitabları seçin.
Təqlid Edin və Genişləndirin: Uşağınız “top” deyəndə, siz “Bəli, bu böyük, qırmızı topdur. Gəl topu ataq” deyərək cümləni genişləndirin.
Səbrlə Dinləyin: Onlar danışmağa çalışanda sözlərini kəsməyin, səhvlərini kobud şəkildə düzəltməyin. Səbrlə gözləyin və cümləsini bitirməsinə icazə verin.
Ekran Vaxtını Məhdudlaşdırın: Xüsusilə 2 yaşa qədər televizor, planşet və telefonla həddən artıq vaxt keçirmək nitq inkişafını ciddi şəkildə ləngidə bilər. Ünsiyyət iki tərəflidir, ekran isə tək tərəflidir.
Oyunlar Oynayın: Üzünüzü gizlədib “cici” demək, heyvan səslərini təqlid etmək (“it necə edir? – ha-ha”) nitq üçün əla məşqlərdir.
Nə zaman həkimə müraciət etməli?
Uşaq neçə yaşında danışır sualına “1-3 yaş arasında aktiv şəkildə” cavabını versək də, hər uşağın öz yolu var.
Əgər yuxarıda qeyd olunan “qırmızı bayraq”lardan hər hansı birini müşahidə edirsinizsə və ya sadəcə bir valideyn instinkti ilə bir şeyin qaydasında getmədiyini hiss edirsinizsə, dərhal uşaq nevroloquna müraciət edin. Həkiminiz sizi lazım gələrsə, bir loqopedə (nitq terapevti) və ya audioloqa (eşitmə həkimi) yönləndirəcək.
Unutmayın, nitq ləngimələrində erkən müdaxilə qızıl dəyərindədir və əksər problemlər mütəxəssis köməyi ilə tamamilə aradan qaldırılır.
Səhifənin məzmunu yalnız məlumat məqsədi daşıyır. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.